á fannst í 6 gagnasöfnum

á 1 á-s; á á-ið er bókstafur

á 2 -in ár; ár handan við ána; handan árinnar; leiðin liggur milli ánna; ár|mót

á 3 ég kem á morgun; á miðjum morgni; af eða á; bylurinn er brostinn á

Á Á-s; Á Á-ið á að vera lítið á

eiga 1 -n eigu; eigur, ef. ft. eigna eiga ekki orð til í eigu sinni

eiga 2 á, átti, átt ef ég ætti ósk

á nafnorð kvenkyn

vatnsfall sem á sér upptök í drögum, uppsprettum eða undan jökli, fellur í einum (aðal)farvegi til ósa í annað vatnsfall, stöðuvatn eða sjó


Fara í orðabók

á forsetning

um hreyfingu til staðar (með þf.) og dvöl á stað eða í tíma (með þgf.)


Sjá 10 merkingar í orðabók

eiga nafnorð kvenkyn

eign

ég á ekki/engin orð í eigu minni

ég er alveg orðlaus


Fara í orðabók

eiga sagnorð

fallstjórn: þolfall

vera eigandi (e-s), hafa (e-ð) til eignar

hann á hús og bíl

þau eiga mikla peninga

hann átti litla prentsmiðju

við eigum enga mynd af henni

þú mátt eiga þessa bók


Sjá 39 merkingar í orðabók

á no kvk
á ao
áin er <reið>

eiga no kvk
eiga so
keppast við eins og maður eigi lífið að leysa
<þetta; sannleikurinn> á ekki upp á pallborðið hjá <honum, henni>
eins og <maður> eigi lífið að leysa
eins og maður eigi lífið að leysa
ég á ekki orð yfir <þetta>
Sjá 113 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Bæði gengur að segja fjöldi gesta á mánuði og fjöldi gesta í mánuði.

Lesa grein í málfarsbanka


Forsetningarnar í og á eiga betur við á undan heimilisfangi en forsetningin . Við erum flutt á Laugalæk 98. Ég bý í Dúfnahólum 8.

Lesa grein í málfarsbanka


Merkingarmunur er á því hvort heiti vikudags er haft í þolfalli eða þágufalli á eftir forsetningunni á. Þegar sagt er á sunnudag(inn) er átt við síðastliðinn eða næstkomandi sunnudag en þegar sagt er á sunnudeginum er átt við dag í dagaröð fjær í tíma í fortíð eða framtíð.

Lesa grein í málfarsbanka


Sagt er að efni sé í íláti ef átt er við að það sé ofan í því. Sé efnið vökvi er líka hægt að nota forsetninguna á í sömu merkingu. Hún hafði með sér vatn á brúsa. Er kaffi á könnunni? Það er nóg bensín á bílnum.

Lesa grein í málfarsbanka


Forsetningarnar á og í geta m.a. vísað til staðar og fer það eftir því orði sem þær standa með hvor valin er, þ.e. á vísar til hins ytra (þess sem röklega séð er utan á) en í til hins innra (þess sem er af röklegum ástæðum inni/innan í), t.d.: skríða inn í helli; sitja inni í helli; skríða út úr helli og fara á staðinn; vera á staðnum; fara af staðnum. Af dæmunum má sjá pörin í + þf. (hvert); í + þgf. (hvar); úr + þgf. (hvaðan) og á + þf. (hvert); á + þgf. (hvar); af + þgf. (hvaðan) en þau eru notuð (ásamt ao. í breytilegri mynd) með kerfisbundnum hætti í íslensku.

Í nútímamáli er stundum á reiki hvor forsetningin er valin; sumir tala um að vinna á leikskóla (stofnun) en aðrir kjósa fremur að segja vinna í leikskóla (bygging). Enn fremur er auðvelt að finna dæmi þar sem merkingarmunur blasir við, t.d. fara fram á bað (herbergi) og fara í bað (kerlaug); skreppa í bæinn (þéttbýliskjarni); vera á bænum (stofnun) eða sitja á þingi (stofnun) og skreppa niður í þing (byggingin). – Fleiri vafadæmi eru auðfundin og þau eru svo mörg að leita verður skýringa. Til gamans skal litið á nokkur dæmi þar sem á og í vísa til staðar, ýmist í beinni merkingu eða óbeinni:

A1. á e-ð (bein merking (miðað er við þá starfsemi sem fer fram á umræddum stað)):

fara (upp) á bókasafn; fara niður á lögreglustöð; fara niður á pósthús; leggja e-n inn á sjúkrahús; senda e-n á (dýran) skóla; (vera af gamla skólanum); skreppa á skrifstofuna; skreppa fram á kaffistofu; leggjast inn á spítala/skurðstofa; fara með bíl á verkstæði; vista e-n á stofnun; fara á stöð(ina) (79 af stöðinni); skreppa á vinnustofu sína.

A2. á e-ð (óbein merking):

fara á fund/ráðstefnu; fara á mót; fara á skemmtun/sýningu, fara á tónleika/ball; fara á völlinn; senda e-n á námskeið; skreppa á æfingu.

B1. í e-ð (bein merking):

fara út í búð; fara út í fjós/hlöðu; fara í leikhús; fara upp/vestur í skóla, fara fram/inn í stofu, skreppa upp í Háskóla; fara upp í ris/niður í kjallara/geymslu; fara (út) í smiðju.

B2. í e-ð (óbein merking):

fara í afmæli; fara í boð/móttöku; fara í fýlu; fara í frí; fara í samkvæmi (partí); fara í smiðju e-s.

A1 eða B1:

fara á bíó/í bíó; eiga sæti á þingi/vera niðri í þing; vinna á leikskóla/í leikskóla; bíða frammi/inni í stofu/frammi á kaffistofu; bíða í stofunni/á vinnustofu sinni;
                                                                      
Af dæmunum virðist mega ráða að A-dæmin vísi flest til þeirrar starfsemi sem fer fram á stað fremur en staðarins sjálfs (pósthús, safn) eða stofnunar (lögreglustöð) en B-dæmin fremur til byggingarinnar sjálfrar. Enn fremur er athyglivert að einungis kemur upp vafi á milli dæma í beinni merkingu, þ.e. A1 og B1.

Ég minnist þess úr æsku (laust eftir 1950) að foreldrar mínir töluðu ávallt um að kaupa bílæti og fara á bíó en í skóla var mér kennt að rétt væri að fara í bíó og bílæti væri hrá dönskusletta. Ég fellst fúslega á hið síðara en miðað við það sem að framan greindi er fullkomlega rökrétt að fara á bíó og miða þá við opinberan stað (A1), ekki verður séð að betra sé að miða við bygginguna (kvikmyndahúsið) og tala um að fara í bíó (B1).  Elsta dæmi sem ég hef séð á prenti um þetta efni er fara á bíó (m20 (ThFrLok II, 86)) og ég gladdist í hjarta mínu þegar ég sá að Böðvar Guðmundsson rithöfundur fer á bíó (Töfrahöllin, bls. 231).

Í nútímamáli er afbrigðið fara í bíó nánast einhaft og er engin ástæða til að amast við því en hér sem endranær getur verið gaman að skoða málsöguna og reyna að átta sig á því hvað valdið geti óvissu um notkun.

Jón G. Friðjónsson, 10.12.2016
 

Lesa grein í málfarsbanka

virkur
[Hugbúnaðarþýðingar]
samheiti á
[enska] On

lækur
[Landafræði] (1.2.d)
samheiti á, fallvatn, vatnsfall
[enska] stream

á
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Straumvatn frá ósasvæði til upptaka.
[skýring] Lög um lax- og silungsveiði 61/2006 3. gr.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Hafa í eigu sinni, vera eigandi að e-u.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Eiga barn: fæða barn, vera foreldri barns.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Eiga konu/mann: vera í hjúskap við.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Ganga að eiga e-n/e.a.: giftast honum/henni.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Vera e-ð skylt, vegna ákvörðunar annarra (sbr. ég á að gera þetta).

1 á, †ó̢, †ó kv. ‘vatnsfall, fljót’; sbr. fær. á, nno. å, fsæ. og fd. , fe. éa ‘vatn, fljót’, fhþ. aha ‘vatn, fljót, straumur’, gotn. ahwa < germ. *ahwō. Skyld orð eru lat. aqua ‘vatn’, rússn. (baltn.?) árheitið Oka; sbr. ennfremur ísl. aga (2), agi (2), agðast, ey (1), ægir (2), ægja (2), öglir, ögur (5) og ögurstund.


2 á s. (18. öld) s.s. æja (2).


3 á fs. (ao.) ýmist í eiginlegri merkingu um stað eða tíma eða þá óeiginlegri merkingu í ýmsum samböndum; sbr. fær. á, nno. å, fsæ. og fd. , nd. < oppaa, fe. on, fhþ. an(a), gotn. ana < germ. *an(a), sbr. gr. anà, lat. an- í an-hēlāre ‘anda djúpt, kasta mæðinni’. Sjá á- (6).


4 á ao. ‘alltaf’; vafasöm orðmynd, en kemur e.t.v. fram í á meðan og á síðan, sbr. ennfremur ao. ávallt; er, ef rétt reynist, áherslulítil mynd < *aiw(a), sbr. ao. ey (3), æ (2) og ævi.


5 á uh. (17. öld); uppruni óviss, e.t.v. sama orð og d. a, ah, no., fsæ. og sæ. ah, nhþ. ach, fhþ. ah. Ef orðið er gamalt og arftekið í íslensku, gæti það verið < frnorr. *ah, sbr. fhþ. ah, en d., no. og sæ. orðmyndirnar virðast a.m.k. hafa orðið fyrir áhrifum frá þýsku. Einnig bregður fyrir í íslensku uh. a í svipaðri merkingu og á, sbr. og so. að áa við ‘segja á’.


6 á- forliður samsetninga; sbr. gotn. ana-, fe. on-, fhþ. ana-, gr. ana- og ísl. fs. á; ýmist gamalt forskeyti, einkum sagnleiddra orða, sbr. ábítur, fe. onbītan ‘snæða’; ágætur, fe. ongietan ‘fregna’; áþján, gotn. anaþiwan ‘undiroka’ eða forskeytt fylgiorð (fs., ao.), sbr. ádrepa, drepa á; áhrínsorð, hrína á; áleitinn, leita á o.fl.) og er oft erfitt að greina á milli þessa tvenns í íslensku. Forskeytið á- heldur tíðast eiginlegri (staðarlegri) merkingu, en fær þó stundum óeiginlega merkingu, t.d. fullnaðartákngildi. Til er og að það merki ‘í þá átt’ e.þ.u.l., sbr. álíkur, áleiðis o.fl.


eiga (nþl.)s. ‘hafa eignarumráð yfir, hafa (í eigu sinni); vera skylt,…’; sbr. fær. og nno. eiga, sæ. ega, äga, d. eje (á frnorr. rúnaristu aih), fe. āgan (nt. āh), fhþ. eigan (nt. ēh), gotn. aigan (nt. aih). Af so. er leitt eiga kv. og eigi k. ‘eign, eignarhlutir’, sbr. nno. eige kv., sæ. ega, äga, d. eje, fe. āge ‘eign’. Sk. fi. í̄śe, í̄ṣṭe ‘á, ræður yfir’, īśvará-ḥ ‘efnaður, fær um, sem skipar fyrir’, fpers. (avest.) ise ‘herra yfir’, ē̆šti- ‘eign, auður’, og hugsanlega tokk. B aik-, aiś- ‘vita’. Óljóst er hvort rótin hefur upphafl. langt eða stutt tvíhljóð (*ēiḱ- eða *aiḱ-) og eins hvort eignarmerkingin hefur þróast úr ‘að ráða yfir’ eða úr ‘að hafa tekið’, sbr. *ai- í gr. aínymai ‘taka’, fpers. (avest.) aēta- ‘(réttur) hluti’. Sjá eiginn, ætt (1) og æska (3).


1 ær, †é̢r kv. ‘kvendýr sauðkindar, rolla,…’; sbr. fær. ær, nno. ærsaud, sæ. máll. e, d. máll. å (s.m.) og ålam ‘gimbur’; fsax. ewi, fhþ. ou, ouwi, fe. éowu, nhþ. aue, ne. ewe ‘ær’, sbr. og gotn. awistr ‘fjárrétt’; ær < germ. *awi-z (ef. *awjōz), sbr. lat. ovis, lith. avìs, fír. ói, gr. oís, oĩs, fi. ávi- < ie. *ou̯i-. Af sama toga er forliðurinn á- í ásauður.


2 ær, †œrr l. ‘óður, vitstola, öskureiður’; sbr. nno. ør ‘svimagjarn, ölvaður’, d. ør, sæ. máll. og fsæ. ör; < *wōria-, sbr. og ao. †œriliga ‘ákaft, æðislega’ og †œrligr l. ‘æðislegur, vitstola’. Líkl. sk. fe. wērig ‘þreyttur’, fsax. wōrag (s.m.), fhþ. wuorag ‘ölvaður’, sbr. ne. weary ‘þreyttur’. Sjá órar, æra (2), æringi og ærska (2).


3 ær, †é̢r ao. † ‘fyrr, áður’. Vafaorð, en svarar samkv. E. A. Kock (1932 §2348B) til gotn. airis, fsax. og fhþ. ēr og fe. ǣr ‘fyrr’. Sjá ár (4).


4 ær, †é̢rr l. † ‘frjósamur, vel fallinn til gróðurs’. Sjá ár (3) ‘góðæri’.