á fannst í 7 gagnasöfnum

á Kvenkynsnafnorð

Á Kvenkynsnafnorð, götu- eða bæjarheiti

á Hvorugkynsnafnorð

eiga Sagnorð, þátíð átti

ær Kvenkynsnafnorð

á 1 á-s; á á-ið er bókstafur

á 2 -in ár; ár handan við ána; handan árinnar; leiðin liggur milli ánna; ár|mót

á 3 ég kem á morgun; á miðjum morgni; af eða á; bylurinn er brostinn á

Á Á-s; Á Á-ið á að vera lítið á

eiga 1 -n eigu; eigur, ef. ft. eigna eiga ekki orð til í eigu sinni

eiga 2 á, átti, átt ef ég ætti ósk

á nafnorð kvenkyn

vatnsfall sem á sér upptök í drögum, uppsprettum eða undan jökli, fellur í einum (aðal)farvegi til ósa í annað vatnsfall, stöðuvatn eða sjó


Fara í orðabók

á forsetning

um hreyfingu til staðar (með þf.) og dvöl á stað eða í tíma (með þgf.)


Sjá 10 merkingar í orðabók

eiga nafnorð kvenkyn

eign

ég á ekki/engin orð í eigu minni

ég er alveg orðlaus


Fara í orðabók

eiga sagnorð

fallstjórn: þolfall

vera eigandi (e-s), hafa (e-ð) til eignar

hann á hús og bíl

þau eiga mikla peninga

hann átti litla prentsmiðju

við eigum enga mynd af henni

þú mátt eiga þessa bók


Sjá 39 merkingar í orðabók

á no kvk
á ao
áin er <reið>

eiga no kvk
eiga so
keppast við eins og maður eigi lífið að leysa
<þetta; sannleikurinn> á ekki upp á pallborðið hjá <honum, henni>
eins og <maður> eigi lífið að leysa
eins og maður eigi lífið að leysa
ég á ekki orð yfir <þetta>
Sjá 113 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Bæði gengur að segja fjöldi gesta á mánuði og fjöldi gesta í mánuði.

Lesa grein í málfarsbanka


Forsetningarnar í og á eiga betur við á undan heimilisfangi en forsetningin . Við erum flutt á Laugalæk 98. Ég bý í Dúfnahólum 8.

Lesa grein í málfarsbanka


Merkingarmunur er á því hvort heiti vikudags er haft í þolfalli eða þágufalli á eftir forsetningunni á. Þegar sagt er á sunnudag(inn) er átt við síðastliðinn eða næstkomandi sunnudag en þegar sagt er á sunnudeginum er átt við dag í dagaröð fjær í tíma í fortíð eða framtíð.

Lesa grein í málfarsbanka


Sagt er að efni sé í íláti ef átt er við að það sé ofan í því. Sé efnið vökvi er líka hægt að nota forsetninguna á í sömu merkingu. Hún hafði með sér vatn á brúsa. Er kaffi á könnunni? Það er nóg bensín á bílnum.

Lesa grein í málfarsbanka


Í íslensku eru kunn fjögur orðasambönd með stofnorðinu nýr, svipuð að búningi og merkingu en ólík að vísun:

(1) †gera e-ð af nýju,
(2) gera e-ð að nýju,
(3) gera e-ð á ný,
(4) gera e-ð upp á nýtt.

Fyrstu þrjú orðasamböndin eru forn, afbrigðið með af má telja úrelt, en hið fjórða er kunnugt frá 16. öld (GÞBr 99 (1575)). Forsetningarnar (kyrrstaða (‘hvar’)), af (‘hvaðan-hreyfing’) og á með þf. (‘hvert-hreyfing’) mynda með kerfisbundnum hætti mismunandi ferli sem í tengslum við lo. nýr merkja ‘aftur’. Málvenja á mismunandi tímum ræður því hvaða myndir eru notaðar. Í elsta máli er afbrigðið †af nýju algengast með vísun til tíma (‘aftur’), t.d.:

tekst af nýju mikið mannfall (s13 (AlexFJ 42)).

Þetta afbrigði var algengt fram á 19. öld, t.d.:

Nú tók stjórnin að hreyfa við þeim málum af nýju (PMNý I 3, 169);
Helstu trúarlærdómarnir voru ræddir út í æsar og samþykktir af nýju (s19 (ÓlÓlÞjóð 205)).

Afbrigðið að nýju er algengt frá 14. öld og þar virðist upprunaleg merking vera ‘samkvæmt’­. Víxl á milli afbrigðanna af nýju (ÓT II, 309) og að nýju (ÓT II, 306) eru algeng í fornu máli og enn fremur á milli og á í hliðstæðum samböndum, t.d.:

kom eigi að nefndum degi (Leif 115) > koma eigi á nefndum degi;
koma að hinum efsta dómi (Pst 260 (1325)) > koma á hinum efsta dómi (Pst 260 (1325)).

Fs.liðurinn­­ af nýju er algengur í tímamerkingu í fornu máli og vísar til ‘hvaðan’ enda er fs. af algeng í ýmsum samböndum er vísa til tíma, t.d. héðan af og þaðan af.

Í nútímamáli eru myndirnar á ný og upp á nýtt langalgengastar, sbr.:

e-ð hefst á nýja leik (Klm 410);
gera e-ð á nýjan leik (Klm 125) = ‘gera e-ð á ný’.

Myndin að nýju er einnig algeng. Af­brigð­­­ið af nýju mun hins vegar sjaldan notað í nútímamáli en það var algengt fram á 19. öld eins og áður gat.

Jón G. Friðjónsson, 6.2.2016

Lesa grein í málfarsbanka


Forsetningarsambandið e-ð er á við e-n/e-ð merkir annars vegar

(1) ‘e-ð samsvarar e-u; miðað við’, t.d.:

launahækkunin er á við happdrættisvinning;
hafa afl á við fullorðinn mann;
samt fengum við bara hálft kaup á við karlana;
í mér er ekki niðurlag á við einn sauð (ÞjóðsJÁ1 I, 201),

og hins vegar

(2) ‘e-ð til jafns við e-ð/e-n’, t.d.:

Karlinn vinnur á við þrjá;
strákurinn borðar á við tvo;
En hún bætti það upp með því að tala á við alla nefndarmennina til samans (JTrRit II, 168);
þótt ég kynni lítið á við hann (MJochSög 112).

Forsetningin við er kunn í fornu máli í merkingunni ‘á við, í samanburði við’, sbr.:

[peningur, denaríus] er við aðra tíu (Íslhóm 23r:6);
hafði engi afl við Skalla-Grím (ÍF II, 99).

Sama merking er einnig algeng í síðari alda máli, t.d.:

ekkert súrdeig eður hunang skal vera við það sem (3. Mós 2, 22 (GÞ));
hlaut hver sona hans hálft fimmtánda hundrað hundraða og tvær dætur jafnt við annan þeirra (f17 (Ann I, 58));
eru þau tuttugu [eintök] þó ekki verð við eitt það gamla exemplar (Safn XII, 161 (1663)).

Forsetningin á við er nýmæli, elstu dæmi um hana eru frá 18. öld:

ef heldur er í þér ærlegt blóð en merar svo ríddu nú á við mig (s18 (JSt 130)).

Uppruninn er ekki ljós en einkum virðist þrennt koma til greina. Í fyrsta lagi kann á við að samsvara til móts við  > á móts við (Esek 48, 15 (GÞ)), sbr. Grettis sögu:

voru þá fengnir tveir til að ausa til móts við hann; ... Svo segja sumir menn að átta jósu þeir við hann áður en lauk (ÍF VII, 66).

Í öðru lagi kann á við að vera liðfelld mynd orðatiltækisins á borð við, sbr.:

þótt þvílík brot sýnist á borð við hinar [sakirnar] (m17 (Deil 22));
brjóta upp skápa og hirslur og fleira á borð við þetta (s18 (SagnFjall 17)).

Þriðji kosturinn er loks sá að líta svo á sem á við eigi uppruna sinn í merkingarlegum hliðstæðum, t.d.

vera á stærð/hæð/þyngd við e-n; vera á vöxt við e-n; vera á aldur við e-n o.fl.

Jón G. Friðjónsson, 14.5.2016

Lesa grein í málfarsbanka


Kerfi forsetninga í íslensku er býsna flókið en þar er t.d. unnt að vísa til hreyfingar í tíma og rúmi. Hreyfing getur verið margs konar en í íslensku er gerður munur á hreyfingu á (tiltekinn) stað (‘hvert’) og af stað (‘hvaðan’).  Þessi munur er jafnan skýr, t.d. fara á bak (hesti) og fara af baki (hesti) en þó eru margar undantekningar (sem sanna regluna), t.d.:

steinninn valt niður í fjöru (miðað er við ‘hvert’);
steinninn valt ofan í fjöru (miðað er við ‘hvaðan’).

Annað dæmi af svipuðum toga er að orðasamböndin fara (hafa sig, leggja, halda, koma sér ...) af stað og fara (hafa sig, leggja, halda, koma sér ...) á stað eru oft notuð í svipaðri eða sömu merkingu.

Til að gera atriðum af þessum toga nokkur skil þyrfti að tefla fram fjölmörgum dæmum í tímaröð og greina (óbeina) merkingu þeirra en það er auðvitað ekki vinnandi vegur í stuttum pistli. Stundum er sagt að betra sé að veifa röngu tré en öngu og því skal sett fram gróft yfirlit, byggt á eigin dæmasafni með samanburði við tiltækar orðabækur, uppflettirit og söfn, t.d. (OHR) og (ONP):

A. af stað ☐➘:
hafa sig af stað (s14 (Flat II, 51));
fara af stað (m16 (Reyk I, 84));
koma e-u af stað (DI IV, 547 (1434)).

B. á stað ➚☐:
fara á stað (2. Sam 3, 23 (GÞ));
halda á stað (s17 (Ármþ 101));
koma e-u á stað (DI XI, 769 (1550)).
             
Rétt er að leggja áherslu á að í öllum dæmunum hefur nafnorðið staður glatað eiginlegri (orðfræðilegri) merkingu og fengið hlutverksmerkingu. Af yfirlitinu má sjá að elstu dæmi um breytinguna fara af stað > fara á stað í óbreyttri merkingu eru frá 16. öld. Vera kann að merkingarmunur skipti ekki máli í þessum dæmum og sú sé skýring á breytingunni. Í nútímamáli er myndin fara af stað nánast einhöfð en afbrigðið fara á stað í sömu merkingu er sjaldséð. Svo virðist því sem af stað hafi öðlast sinn fyrra sess aftur en afbrigðið á stað (s16) eigi í vök að verjast.

Af yfirlitinu má enn fremur sjá að elsta dæmi um af stað með vísun til hreyfingar (hvaðan) er frá lokum 14. aldar. Spyrja má hvað hafi verið notað um það er lagt var í ferð áður en menn ‘fóru af stað’? Því er vandsvarað en til gamans skal litið á tvö dæmi (úr Stjórn og Sverris sögu) með afbrigðum innan hornklofa:

(1) Síðan lyftir hann sinni ferð [hefur hann sína ferð (B (1350))] með þetta lið (StjC 504 (1300-1325)).
 

(2) Nú lyftir hann ferð sinni og ætlar til Björgynjar (Sv 10 (1300)) = býr hann ... ferð sína og ætlar til Björgynjar (f14 (Eirsp 274 )) = Nú byrjar hann ferð sína og ætlar til Björgynjar (s14 (Flat III, 161)); Nú býr Sverrir kóngur ferð sína ofan í Sogn og ætlar til Björgvinjar (s15 (AM81, 22)).

Orðasamböndin lyfta ferð sinni, hefja ferð sína, búa ferð sína og byrja ferð sína eru öll svipaðrar merkingar (‘fara af stað’) en trúlega nokkuð framandi í nútímamáli. – Sá sem þetta ritar telur að ferill orðasambandanna af stað og á stað sýni sveigjanleika tungunnar, fegurð og margbreytileika.

Jón G. Friðjónsson, 3.12.2016

Lesa grein í málfarsbanka


Forsetningarnar á og í geta m.a. vísað til staðar og fer það eftir því orði sem þær standa með hvor valin er, þ.e. á vísar til hins ytra (þess sem röklega séð er utan á) en í til hins innra (þess sem er af röklegum ástæðum inni/innan í), t.d.: skríða inn í helli; sitja inni í helli; skríða út úr helli og fara á staðinn; vera á staðnum; fara af staðnum. Af dæmunum má sjá pörin í + þf. (hvert); í + þgf. (hvar); úr + þgf. (hvaðan) og á + þf. (hvert); á + þgf. (hvar); af + þgf. (hvaðan) en þau eru notuð (ásamt ao. í breytilegri mynd) með kerfisbundnum hætti í íslensku.

Í nútímamáli er stundum á reiki hvor forsetningin er valin; sumir tala um að vinna á leikskóla (stofnun) en aðrir kjósa fremur að segja vinna í leikskóla (bygging). Enn fremur er auðvelt að finna dæmi þar sem merkingarmunur blasir við, t.d. fara fram á bað (herbergi) og fara í bað (kerlaug); skreppa í bæinn (þéttbýliskjarni); vera á bænum (stofnun) eða sitja á þingi (stofnun) og skreppa niður í þing (byggingin). – Fleiri vafadæmi eru auðfundin og þau eru svo mörg að leita verður skýringa. Til gamans skal litið á nokkur dæmi þar sem á og í vísa til staðar, ýmist í beinni merkingu eða óbeinni:

A1. á e-ð (bein merking (miðað er við þá starfsemi sem fer fram á umræddum stað)):

fara (upp) á bókasafn; fara niður á lögreglustöð; fara niður á pósthús; leggja e-n inn á sjúkrahús; senda e-n á (dýran) skóla; (vera af gamla skólanum); skreppa á skrifstofuna; skreppa fram á kaffistofu; leggjast inn á spítala/skurðstofa; fara með bíl á verkstæði; vista e-n á stofnun; fara á stöð(ina) (79 af stöðinni); skreppa á vinnustofu sína.

A2. á e-ð (óbein merking):

fara á fund/ráðstefnu; fara á mót; fara á skemmtun/sýningu, fara á tónleika/ball; fara á völlinn; senda e-n á námskeið; skreppa á æfingu.

B1. í e-ð (bein merking):

fara út í búð; fara út í fjós/hlöðu; fara í leikhús; fara upp/vestur í skóla, fara fram/inn í stofu, skreppa upp í Háskóla; fara upp í ris/niður í kjallara/geymslu; fara (út) í smiðju.

B2. í e-ð (óbein merking):

fara í afmæli; fara í boð/móttöku; fara í fýlu; fara í frí; fara í samkvæmi (partí); fara í smiðju e-s.

A1 eða B1:

fara á bíó/í bíó; eiga sæti á þingi/vera niðri í þing; vinna á leikskóla/í leikskóla; bíða frammi/inni í stofu/frammi á kaffistofu; bíða í stofunni/á vinnustofu sinni;
                                                                      
Af dæmunum virðist mega ráða að A-dæmin vísi flest til þeirrar starfsemi sem fer fram á stað fremur en staðarins sjálfs (pósthús, safn) eða stofnunar (lögreglustöð) en B-dæmin fremur til byggingarinnar sjálfrar. Enn fremur er athyglivert að einungis kemur upp vafi á milli dæma í beinni merkingu, þ.e. A1 og B1.

Ég minnist þess úr æsku (laust eftir 1950) að foreldrar mínir töluðu ávallt um að kaupa bílæti og fara á bíó en í skóla var mér kennt að rétt væri að fara í bíó og bílæti væri hrá dönskusletta. Ég fellst fúslega á hið síðara en miðað við það sem að framan greindi er fullkomlega rökrétt að fara á bíó og miða þá við opinberan stað (A1), ekki verður séð að betra sé að miða við bygginguna (kvikmyndahúsið) og tala um að fara í bíó (B1).  Elsta dæmi sem ég hef séð á prenti um þetta efni er fara á bíó (m20 (ThFrLok II, 86)) og ég gladdist í hjarta mínu þegar ég sá að Böðvar Guðmundsson rithöfundur fer á bíó (Töfrahöllin, bls. 231).

Í nútímamáli er afbrigðið fara í bíó nánast einhaft og er engin ástæða til að amast við því en hér sem endranær getur verið gaman að skoða málsöguna og reyna að átta sig á því hvað valdið geti óvissu um notkun.

Jón G. Friðjónsson, 10.12.2016
 

Lesa grein í málfarsbanka


Lo. auðséður merkir ‘auðsær, augljós, auðsénn’. Notkun forsetninga með því er nokkuð á reiki en það kemur þó ekki fram í orðabókum enda eru notkunardæmi í þeim oft af skornum skammti. Breytileikinn kemur fram í því að ýmist er sagt að e-ð sé auðséð á e-u eða e-ð er auðséð af e-u. Afbrigðið með auðséð á e-u er algengara og upprunalegra, t.d.:

Er auðséð á öllu, að séra Torfi hefir lagt sig í framkróka um þessa málaleitun (f20 (JHJHalld 25));
Það er auðséð á öllu að þú hefur nógu snemma orðið faðir (s19 (GPRit I, 61));
Það var auðséð á öllu, að henni hafði þótt vænt um karlinn (s19 (JsJsRit II, 35));
Það er auðséð á öllum lotum að stúlkan kann dável að vinda sér við (m19 (MJochLeik 20));
það er auðséð á frumvarpinu til dönsku stjórnarlaganna að ... (Norðf II, 8 (1849));
Auðsén er undirhyggja á yfirlitum (f19 (GJ 40)).

Dæmi með afbrigðinu auðséð af eru auðfundin og allgömul, t.d.:
 
En það var auðséð af öllu að hún mundi aldrei ná sér að fullu (s19 (GPRit I, 57));
og er af þessu auðséð, að Holsetulandsmenn ekki eru enn þá af baki dottnir (Rvp III, 3 (1848));
Gáleysi en ei heiftug hönd ... er því framar af því auðséð (Ldsyrd I, 302 (1809));
Auðsén er undirhyggja af yfirlitum (s17 (GÓl 235)).

Á það hefur verið bent á þessum vettvangi (pistill 135) að munurinn á forsetningunum á og af getur orðið umframur, t.d. í samböndunum halda á stað [‘hvert’] og halda af stað [‘hvaðan’], í báðum tilvikum er vísað til hreyfingar en þættirnir hvert og hvaðan verða síðan umframir með þeim afleiðingum að orðasamböndin falla saman að merkingu, málvenja eða hefð ræður síðan hvor myndin verður ofan á. Í ljósi þessa verður breytingin auðséð á e-u [‘hvar’] > auðséð af e-u [‘hvaðan’] auðskilin, elsta dæmi um hana er frá síðari hluta 17. aldar (GÓl 235).

Af dæmum úr fornu máli má sjá að vísun til kyrrstöðu er einhöfð í orðasamböndum af þessum toga, t.d.:

Auðsýnt er á þeirra fararblóma að veröldin er mjög ólík út þangað og hegað til vor (m14 (Clári 36));
auðsætt er það á Ólafi þessum að hann er stórættaður maður (ÍF V, 57 (1330-1370));
og var þá auðsætt henni að hana firrðist heilsa (SturlK I, 410 (1350-1370)).

Til gamans má benda á að notkun orðasambandanna lifa á e-u og lifa af e-u hefur breyst umtalsvert í aldanna rás en hér er ekki svigrúm til að gera því skil.

***

Nafnorðið kostur (kk.), sbr. kjósa (so.), kosning (kvk.), kjör (hk.flt.), kjörinn (lh.þt.) o.fl., vísar í flt. til góðra eiginleika eða ágætis hests (einkum skeiðs) og flt.-myndin kostir getur merkt ‘skeiðgangur hesta’. Það er notað í ýmsum föstum orðasamböndum, t.d.:

fara á kostum
1. ‘fara á (hröðu) skeiði (eða tölti): fáir hestar voru þeir þar um sveitir er færi svo fljótt á stökki sem hann fór á kostum (m19 (JThSk II, 224)).
2. ‘takast e-ð með ágætum’: Seinna um daginn útlistaði hann texta Jóhannesarguðspjalls um heimsendi og fór á kostum (SAMFugl 43).

vera laus á kostunum
1. (um hesta) ‘gjarn á að hlaupa upp’. 
2. (um menn) ‘lauslátir’: þá var það engin furða þó hún væri laus á kostunum (Mbl 13.2.1913, 481 (OHR)).

ríða (taka) hest til kosta, sbr. ríða hest til gangs ‘kenna reiðhesti góðan gang (skeið/tölt)’
Er sögn að þeir [bræður] Brynjólfur og Eggert hafi á yngri árum haft sandpoka á baki sínu er þeir riðu hesta til kosta (s19 (Fylgsn I, 47)).

Nú í vetur hafa umsjónarmenn Kastljóss í sjónvarpinu ítrekað notað orðasamband sem mér er mjög framandi og fæ ég reyndar enga brú í:

taka e-ð/verk til kostanna ‘fjalla um e-ð/verk (ágæti þess); gera úttekt á e-u’:

[í menningarþætti] þar sem hönnunarmars verður tekinn til kostanna (28.3.2017).

Svipað orðafar er að finna á vefnum tímarit.is, hið elsta um hátíð hestamanna í Skagafirði:

Líf og fjör á Tekið til kostanna. Mikið var um að vera á stórhátiðinni Tekið til kostanna í Skagafirði um síðustu helgi (Feykir 27.4.2007, 16).
                                                                                                             
Hér virðist vísað til þess er hestar taka til kostanna, sýna ágæti sitt. Hliðstæð dæmi eru auðfundin, sbr.:

Taktu Merida gæðahjólin til kostanna á komandi sumri (Frbl 24.4.2014, 61);
Bíllinn var tekinn til kostanna sl. helgi (Mbl 22.6.2007, 4);
Vélsleðarnir eru teknir til kostanna að loknum vinnudegi (DV 7.3.2003, 1);
Trommusettið tekið til kostanna á lokahátíðinni [NN fór á kostum á trommusettinu] (DV 10.10.2002, 15).

Hér eru nýmæli á ferð í merkingunni ‘reyna ágæti e-s’ og þau eru gagnsæ og virðast í samræmi við málkerfið. Um þau má þó segja: Ekki er vakurt þó riðið sé. – Þess eru vitaskuld fjölmörg dæmi að ný orð og orðasambönd séu mynduð og þá er það hin óskeikula málkennd almennings sem sker úr um hver eru sett á ef svo má að orði komast. Þau sem brjóta í bág við málkerfið, hvort sem það eru reglur um setningafræði, merkingarfræði eða eitthvað annað, deyja jafnan drottni sínum. Þess er að vænta að nýmælið taka e-ð til kostanna að falla í þann flokk.

Jón G. Friðjónsson, 15.4.2017

Lesa grein í málfarsbanka


Í elstu þýðingum íslenskum (frá 12. og 13. öld) má sjá að þýðendur leggja megináherslu á móðurmálið, það mál sem þýtt er á, og kappkosta að þýðingin sé í fullu samræmi við eðlilega málbeitingu. Á ensku er slík þýðing kölluð idiomatic en Ólafur Pálmason bjó til nýyrðið málrétt (eða málholl) þýðing um það. Með siðskiptunum breyttist afstaða manna til þýðinga að því leyti að rétt þótti að þýða guðs orð sem nákvæmast og þá var frumtextanum fylgt allnákvæmlega, stundum á kostnað þess máls sem þýtt var á. Afleiðingin varð sú að þýðingar siðskiptamanna urðu fremur orðréttar en málréttar. Þetta á t.d. við um Guðbrandsbiblíu (Gamla testamentið).

Í Lúthersbiblíu er að finna fjölmargar spássíugreinar og eru þær jafnan þýddar í Guðbrandsbiblíu. Eina af mörgum slíkum spássíugreinum er að finna í Síraksbók (stafsetningu breytt sem minnst):

Freund in der not                                                      
gehen xxv auff ein lot.
Sols aber ein harter stand sein
So gehet jr 50 auff ein quintlein (Sír 6, 8 (Luth))

Samsvarandi spássíugrein Guðbrandsbiblíu er þýdd svo:

Vinir í mótgangs stund
ganga lx [svo] í eitt pund,
en ef líf þitt liggur á
í lóðið legg þú hundrað þá (Sír 6, 8 (GÞ)).

Gissur Einarsson þýddi sannanlega Síraksbók (BiblArn XV). Þýðing hans er ekki nákvæmlega hin sama og í Guðbrandsbiblíu en það er ekki til umræðu hér. Ofangreind spássíugrein er einnig í þýðingu Gissurar:

vinir // Í neyðinni eru þeir v og xx í einu lóði
en skuli það hörð hjástaða vera svo eru fimmtigi í einu kuintine // (GE).

Þýðingin í Guðbrandsbiblíu virðist miklu betri en þýðing Gissurar. Ætli Ólafur Pálmason myndi ekki kalla þýðinguna í GÞ málrétta en þýðingu Gissurar orðrétta.  Þýðingin í GÞ er ekki alveg nákvæm en hana prýða stuðlar, höfuðstafur og endarím. Einhvern veginn finnst mér hún bera vott um hina fornu málstefnu sem Íslendingar höfðu á þessum tíma fyrir löngu komið sér saman um.

***

Í íslensku er jafnan komist svo að orði að þýtt sé úr (af) einu máli á annað. Þetta er í fullu samræmi við það að við gerum greinarmun á orðasamböndunum á íslensku og í íslensku. Hið fyrra vísar til málbeitingar (tala/skrifa á íslensku) en hið síðara til málkerfisins (í íslensku eru þrjú kyn/fjögur föll).

Í nútímamáli nægir sumum ekki að þýða á íslensku, nei yfir á íslensku skal það vera. Ég hef að vísu rekist á slík dæmi frá miðri 20. öld en eftir 2000 virðist mér þessi málnotkun tröllríða öllu og venst hún mér miður vel. Enn verra þykir mér þó að lesa um þýðingar á hugtökum samfélagsmiðla úr ensku yfir í spænsku og portúgölsku. Allra verst finnst mér þó að þetta var margendurtekið á vef H.Í.  Ég er nefnilega svo forstokkaður (eða forpokaður) að mér finnst H.Í. eigi að vera fyrirmynd hvar sem hann lætur til sín taka.

Jón G. Friðjonsson, 22.4.2017

Lesa grein í málfarsbanka


Eitt er að ganga á eftir manni [í röð] en annað að ganga eftir e-m (með grasið í skónum) [‘dekstra e-n til að gera e-ð’], sbr. gera e-ð með eftirgangsmunum, og með sama hætti er tvennt ólíkt annars vegar að fylgja á eftir e-m [í röð] og hins vegar að fylgja e-u [góðum árangri] eftir. Þessum og hliðstæðum orðasamböndum er stundum ruglað saman í nútímamáli, t.d.: 
           
A. (Merkingarmunur: eftir og á eftir).
niðurstaðan er sú að ganga skýrar á eftir [þ.e. eftir] því hvaða einstaklingar eiga í hlut (29.3.2017);
Hlynur gekk nokkrum sinnum á eftir [þ.e. eftir] þessum greiðslum en án árangurs (18.1.2013);
þegar ég þarf að fara þá niðurlægjandi leið að ganga á eftir [þ.e. eftir] miskabótunum (22.7.2011);
Ganga hart á eftir [þ.e. eftir] skýringum foreldra [þegar bólusetningu er sleppt] (2.7.2013);
Ég hef gengið á eftir [þ.e. eftir] því að boðað yrði til fundar (25.9.2016);
Þá skoraði D. G. eftir að hafa fylgt á eftir [þ.e. eftir] aukaspyrnu sem hafnaði [hafði hafnað] í þverslánni (11.8.2016);
væntanlega mun Gylfi sjá á eftir [þ.e. eftir ‘sakna’] félaga sínum (8.1.2015); 
af því má ráða, að höggi þessu hefur verið fylgt á eftir [þ.e. eftir] með allmiklum krafti (f20 (HÞor 20));
En Konráð fylgdi fast á eftir [þ.e. eftir] að þetta yrði framgengt (m19 (PMMið 38)),

sbr.:
hlaupa eftir sögusögnum (1849) [‘gína við’]
hlaupa á eftir stráknum [röð].

Þær breytingar sem liggja hér að baki eru býsna gamlar og allflóknar og í raun eru þær hvergi nærri um garð gengnar eins og t.d. má sjá af því að í ýmsum samböndum er á reiki hvort notað er eftir eða á eftir, t.d.:
           
B. (Enginn merkingarmunur: eftir og á eftir).
reka eftir/(á eftir) e-m:
og rak hann þó mikið eftir öðrum (f20 (ThFrHák 118));
Ekki rak hann þó eftir mér við vinnuna (m20 (JóhBirk 96));
Rak hann miskunnarlaust eftir þeim sem síðbúnir urðu (m20 (JóhBirk 101));
Þegar hungrið rekur eftir er von að þeir taki best hverju því sem fyrst gefur þeim von um að geta stillt sult sinn (Norðf I, 64 (1848));
það var svo rekið eftir mér þar sem ég var (s18 (SPétLeik 69));
kannski koma M. hafi rekið á eftir honum (Vikan 22.12.1977, 29);
Eg var beðinn ... að reka á eftir honum [hrútnum] (Vorið 1.6.1952, 75).

draga e-ð eftir/á eftir sér;
ýta eftir/á eftir e-u;
raka á eftir e-m (m19 (ÞjóðsJÁ2 IV, 292);
raka eftir e-m (fm20 (EyjGMinn I, 94).

Til að gera langa sögu stutta má segja að allt hafi þetta hafist með breytingunni eftir > á eftir en elsta dæmi um hana er frá 14. öld:

kastar vindi á eftir þeim (m14 (Bisk I, 461)),

sbr. einkum þar sem á eftir stendur sem atviksorð:

Hávarður gengur á eftir og biður Helga eigi hlaupa undan [‘á undan’] sér (s15 (Gísl29, 61)).

Sú breyting er naumast um garð gengin fyrr en á 18. öld, þá einkum í andstæðunni á eftir – á undan, þ.e.:

fara eftir e-m [röð] fara fyrir e-m >
fara á eftir e-m [röð] fara á undan e-m

Gamla kerfið og nýja skarast, þau eru notuð samhliða um langt skeið, sbr. eftirfarandi dæmi:
           
[Gamla kerfið]: Hvar fjandinn ríður fyrir, fylgir ei gott eftir (s17 (GÓl 1653)).
[Nýja kerfið]: ríður komumaður svo á undan en kaupamaður á eftir (m19 (ÞjóðsJÁ II, 188)).

Önnur afleiðing breytingarinnar eftir > á eftir er sú að stundum er ruglað saman tímamerkingu (eftir mig) og staðarmerkingu (á eftir mér), sbr. eftirfarandi dæmi:

á eftir logninu [þ.e. ‘eftir lognið’] kemur stormur sem nær hámarki, lýkur og skellur síðan á aftur (f21 (FRafn 189));
Lognið á eftir storminum [þ.e. eftir storminn] (Frbl 8.10.12);
Allt sem gerist á eftir þessu [þ.e. eftir þetta] er bara bónus (Mbl 23.5.12);
strax á eftir fréttum [þ.e. ‘eftir fréttir’] (14.9.2015);
ef einhver kemur heim til mín á eftir messunni [þ.e. eftir messuna] (Kirkjur 1.1.1940, 393);
Á eftir messunni [þ.e. eftir messuna] var að jafnaði nokkurs konar mannfundur (Hlín 1.1.1942, 75).

Þessi óvissa um merkingu á rætur sínar í breytingum á kerfinu og í sumum tilvikum virðist hvor tveggja vísunin (tími eða staður) koma til greina, sbr.:

en sá sem kemur eftir mig (Matt 3, 11 (1981/2007));
en sá er mér máttkari sem kemur á eftir mér (Matt 3, 11 (1912));
en sá sem eftir mig kemur er mér svo miklu meiri (1866);
sá eftir mig kemur er mér svo miklu meiri (Matt 3, 11 (Við));
en sá eftir mig kemur er mér sterkari (Matt 3, 11 (OG/GÞ));
en sá er mér sterkri sem eftir mig man koma (Matt 3, 11 (Pst 885 (1350))).

Eins og sjá má er fsl. eftir mig notaður í öllum útgáfum Biblíunnar sem vísað er til hér að ofan nema í útgáfunni frá 1912, þar stendur á eftir mér. Hver er munurinn? Hann er sá að eftir mig vísar til tíma en á eftir mér til staðar (í röð), og getur hvort tveggja átt við í ofangreindu dæmi að breyttu breytanda. Svo vill til að þegar á 13. öld (í Páls sögu postula og víðar) má sjá hatta fyrir óvissu af þessum toga, sbr.:

hann sem kemur eftir mig (Jóh 1, 27 (1912; 1981; 2007));
en sá mun eftir [‘á eftir’] mér koma er eg em ei verður að leysa skúa af honum (Jóh 1, 27 (Pst 218 (1225-1250))).

Til gamans má nefna að á Tune-steininum norska er frumnorræn rúnarista frá því um 400 en á hana er rist (sbr. Wolfgang Krause (1966)) (endurritun ónákvæm):

ek WiwaR after Woduride ... [Fnorr. Ek Vír eftir Óðríði [‘hinum óða reiðmanni’] ... worahto [‘orta, gerði’]]

Orðmyndin Woduride er þgf.et. og kemur það nokkuð á óvart, fremur hefði mátt búast við þolfalli með vísun til tíma en þágufalli með vísun til staðar/raðar, þ.e.:

Rúnameistarinn risti eftir hann fremur en Rúnameistarinn risti eftir honum.

Getur það verið hér sé sama óvissa á ferð (eftir mig vs. á eftir mér) og vikið var að hér að ofan? 

Jón G. Friðjónsson, 1.7.2017

Lesa grein í málfarsbanka

virkur
[Hugbúnaðarþýðingar]
samheiti á
[enska] On

lækur
[Landafræði] (1.2.d)
samheiti á, fallvatn, vatnsfall
[enska] stream

á
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Straumvatn frá ósasvæði til upptaka.
[skýring] Lög um lax- og silungsveiði 61/2006 3. gr.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Hafa í eigu sinni, vera eigandi að e-u.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Eiga barn: fæða barn, vera foreldri barns.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Eiga konu/mann: vera í hjúskap við.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Ganga að eiga e-n/e.a.: giftast honum/henni.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Vera e-ð skylt, vegna ákvörðunar annarra (sbr. ég á að gera þetta).

1 á, †ó̢, †ó kv. ‘vatnsfall, fljót’; sbr. fær. á, nno. å, fsæ. og fd. , fe. éa ‘vatn, fljót’, fhþ. aha ‘vatn, fljót, straumur’, gotn. ahwa < germ. *ahwō. Skyld orð eru lat. aqua ‘vatn’, rússn. (baltn.?) árheitið Oka; sbr. ennfremur ísl. aga (2), agi (2), agðast, ey (1), ægir (2), ægja (2), öglir, ögur (5) og ögurstund.


2 á s. (18. öld) s.s. æja (2).


3 á fs. (ao.) ýmist í eiginlegri merkingu um stað eða tíma eða þá óeiginlegri merkingu í ýmsum samböndum; sbr. fær. á, nno. å, fsæ. og fd. , nd. < oppaa, fe. on, fhþ. an(a), gotn. ana < germ. *an(a), sbr. gr. anà, lat. an- í an-hēlāre ‘anda djúpt, kasta mæðinni’. Sjá á- (6).


4 á ao. ‘alltaf’; vafasöm orðmynd, en kemur e.t.v. fram í á meðan og á síðan, sbr. ennfremur ao. ávallt; er, ef rétt reynist, áherslulítil mynd < *aiw(a), sbr. ao. ey (3), æ (2) og ævi.


5 á uh. (17. öld); uppruni óviss, e.t.v. sama orð og d. a, ah, no., fsæ. og sæ. ah, nhþ. ach, fhþ. ah. Ef orðið er gamalt og arftekið í íslensku, gæti það verið < frnorr. *ah, sbr. fhþ. ah, en d., no. og sæ. orðmyndirnar virðast a.m.k. hafa orðið fyrir áhrifum frá þýsku. Einnig bregður fyrir í íslensku uh. a í svipaðri merkingu og á, sbr. og so. að áa við ‘segja á’.


6 á- forliður samsetninga; sbr. gotn. ana-, fe. on-, fhþ. ana-, gr. ana- og ísl. fs. á; ýmist gamalt forskeyti, einkum sagnleiddra orða, sbr. ábítur, fe. onbītan ‘snæða’; ágætur, fe. ongietan ‘fregna’; áþján, gotn. anaþiwan ‘undiroka’ eða forskeytt fylgiorð (fs., ao.), sbr. ádrepa, drepa á; áhrínsorð, hrína á; áleitinn, leita á o.fl.) og er oft erfitt að greina á milli þessa tvenns í íslensku. Forskeytið á- heldur tíðast eiginlegri (staðarlegri) merkingu, en fær þó stundum óeiginlega merkingu, t.d. fullnaðartákngildi. Til er og að það merki ‘í þá átt’ e.þ.u.l., sbr. álíkur, áleiðis o.fl.


eiga (nþl.)s. ‘hafa eignarumráð yfir, hafa (í eigu sinni); vera skylt,…’; sbr. fær. og nno. eiga, sæ. ega, äga, d. eje (á frnorr. rúnaristu aih), fe. āgan (nt. āh), fhþ. eigan (nt. ēh), gotn. aigan (nt. aih). Af so. er leitt eiga kv. og eigi k. ‘eign, eignarhlutir’, sbr. nno. eige kv., sæ. ega, äga, d. eje, fe. āge ‘eign’. Sk. fi. í̄śe, í̄ṣṭe ‘á, ræður yfir’, īśvará-ḥ ‘efnaður, fær um, sem skipar fyrir’, fpers. (avest.) ise ‘herra yfir’, ē̆šti- ‘eign, auður’, og hugsanlega tokk. B aik-, aiś- ‘vita’. Óljóst er hvort rótin hefur upphafl. langt eða stutt tvíhljóð (*ēiḱ- eða *aiḱ-) og eins hvort eignarmerkingin hefur þróast úr ‘að ráða yfir’ eða úr ‘að hafa tekið’, sbr. *ai- í gr. aínymai ‘taka’, fpers. (avest.) aēta- ‘(réttur) hluti’. Sjá eiginn, ætt (1) og æska (3).


1 ær, †é̢r kv. ‘kvendýr sauðkindar, rolla,…’; sbr. fær. ær, nno. ærsaud, sæ. máll. e, d. máll. å (s.m.) og ålam ‘gimbur’; fsax. ewi, fhþ. ou, ouwi, fe. éowu, nhþ. aue, ne. ewe ‘ær’, sbr. og gotn. awistr ‘fjárrétt’; ær < germ. *awi-z (ef. *awjōz), sbr. lat. ovis, lith. avìs, fír. ói, gr. oís, oĩs, fi. ávi- < ie. *ou̯i-. Af sama toga er forliðurinn á- í ásauður.


2 ær, †œrr l. ‘óður, vitstola, öskureiður’; sbr. nno. ør ‘svimagjarn, ölvaður’, d. ør, sæ. máll. og fsæ. ör; < *wōria-, sbr. og ao. †œriliga ‘ákaft, æðislega’ og †œrligr l. ‘æðislegur, vitstola’. Líkl. sk. fe. wērig ‘þreyttur’, fsax. wōrag (s.m.), fhþ. wuorag ‘ölvaður’, sbr. ne. weary ‘þreyttur’. Sjá órar, æra (2), æringi og ærska (2).


3 ær, †é̢r ao. † ‘fyrr, áður’. Vafaorð, en svarar samkv. E. A. Kock (1932 §2348B) til gotn. airis, fsax. og fhþ. ēr og fe. ǣr ‘fyrr’. Sjá ár (4).


4 ær, †é̢rr l. † ‘frjósamur, vel fallinn til gróðurs’. Sjá ár (3) ‘góðæri’.