úr fannst í 6 gagnasöfnum

úr 1 -ið úrs; úr úr|skífa

úr 2 drekktu úr glasinu!; farðu úr!; úr því að þetta fór svona

úr nafnorð hvorugkyn

lítil klukka til að bera á sér

úrið flýtir sér

úrið seinkar sér


Fara í orðabók

úr forsetning

með vísun til stefnu innan frá og út (svo að e-ð losnar frá fyrri stað)

bensínið lekur úr tanknum

taktu pakkann úr umbúðunum


Sjá 7 merkingar í orðabók

úr no hvk (klukka)

Forsetningarnar á og í geta m.a. vísað til staðar og fer það eftir því orði sem þær standa með hvor valin er, þ.e. á vísar til hins ytra (þess sem röklega séð er utan á) en í til hins innra (þess sem er af röklegum ástæðum inni/innan í), t.d.: skríða inn í helli; sitja inni í helli; skríða út úr helli og fara á staðinn; vera á staðnum; fara af staðnum. Af dæmunum má sjá pörin í + þf. (hvert); í + þgf. (hvar); úr + þgf. (hvaðan) og á + þf. (hvert); á + þgf. (hvar); af + þgf. (hvaðan) en þau eru notuð (ásamt ao. í breytilegri mynd) með kerfisbundnum hætti í íslensku.

Í nútímamáli er stundum á reiki hvor forsetningin er valin; sumir tala um að vinna á leikskóla (stofnun) en aðrir kjósa fremur að segja vinna í leikskóla (bygging). Enn fremur er auðvelt að finna dæmi þar sem merkingarmunur blasir við, t.d. fara fram á bað (herbergi) og fara í bað (kerlaug); skreppa í bæinn (þéttbýliskjarni); vera á bænum (stofnun) eða sitja á þingi (stofnun) og skreppa niður í þing (byggingin). – Fleiri vafadæmi eru auðfundin og þau eru svo mörg að leita verður skýringa. Til gamans skal litið á nokkur dæmi þar sem á og í vísa til staðar, ýmist í beinni merkingu eða óbeinni:

A1. á e-ð (bein merking (miðað er við þá starfsemi sem fer fram á umræddum stað)):

fara (upp) á bókasafn; fara niður á lögreglustöð; fara niður á pósthús; leggja e-n inn á sjúkrahús; senda e-n á (dýran) skóla; (vera af gamla skólanum); skreppa á skrifstofuna; skreppa fram á kaffistofu; leggjast inn á spítala/skurðstofa; fara með bíl á verkstæði; vista e-n á stofnun; fara á stöð(ina) (79 af stöðinni); skreppa á vinnustofu sína.

A2. á e-ð (óbein merking):

fara á fund/ráðstefnu; fara á mót; fara á skemmtun/sýningu, fara á tónleika/ball; fara á völlinn; senda e-n á námskeið; skreppa á æfingu.

B1. í e-ð (bein merking):

fara út í búð; fara út í fjós/hlöðu; fara í leikhús; fara upp/vestur í skóla, fara fram/inn í stofu, skreppa upp í Háskóla; fara upp í ris/niður í kjallara/geymslu; fara (út) í smiðju.

B2. í e-ð (óbein merking):

fara í afmæli; fara í boð/móttöku; fara í fýlu; fara í frí; fara í samkvæmi (partí); fara í smiðju e-s.

A1 eða B1:

fara á bíó/í bíó; eiga sæti á þingi/vera niðri í þing; vinna á leikskóla/í leikskóla; bíða frammi/inni í stofu/frammi á kaffistofu; bíða í stofunni/á vinnustofu sinni;
                                                                      
Af dæmunum virðist mega ráða að A-dæmin vísi flest til þeirrar starfsemi sem fer fram á stað fremur en staðarins sjálfs (pósthús, safn) eða stofnunar (lögreglustöð) en B-dæmin fremur til byggingarinnar sjálfrar. Enn fremur er athyglivert að einungis kemur upp vafi á milli dæma í beinni merkingu, þ.e. A1 og B1.

Ég minnist þess úr æsku (laust eftir 1950) að foreldrar mínir töluðu ávallt um að kaupa bílæti og fara á bíó en í skóla var mér kennt að rétt væri að fara í bíó og bílæti væri hrá dönskusletta. Ég fellst fúslega á hið síðara en miðað við það sem að framan greindi er fullkomlega rökrétt að fara á bíó og miða þá við opinberan stað (A1), ekki verður séð að betra sé að miða við bygginguna (kvikmyndahúsið) og tala um að fara í bíó (B1).  Elsta dæmi sem ég hef séð á prenti um þetta efni er fara á bíó (m20 (ThFrLok II, 86)) og ég gladdist í hjarta mínu þegar ég sá að Böðvar Guðmundsson rithöfundur fer á bíó (Töfrahöllin, bls. 231).

Í nútímamáli er afbrigðið fara í bíó nánast einhaft og er engin ástæða til að amast við því en hér sem endranær getur verið gaman að skoða málsöguna og reyna að átta sig á því hvað valdið geti óvissu um notkun.

Jón G. Friðjónsson, 10.12.2016
 

Lesa grein í málfarsbanka

frá
[Læknisfræði]
samheiti úr
[latína] a

1 úr h. ‘sindur, gjall’; sk. lþ. ur, holl. oer ‘járnblandinn jarðvegur’, fír. úr ‘jarðvegur, leir’. Sbr. aur ‘leir, for,…’, or (1), eyri og Yrjar örn. (hljsk.), sbr. og ýr (4) og úr (8). Orðsift þessi er e.t.v. upphaflega sömu ættar og úr (2), fornt merkingartilbrigði sem greinst hefur frá. Ath. úr (3 og 4).


2 úr kv., k., h. ‘regn, væta, vessi’; sbr. nno. ur k. ‘regnský’, sæ. ur, urväder h. ‘snjóhríð’, gd. og jó. ur ‘þoka’ og lat. ūrīna ‘hland’, lith. jú̄rė-s ‘sjór, innhaf, hóp’. Af úr er leitt lo. úrigr, úr(u)gur ‘votur,…’, sbr. fe. ūrig ‘rakur’, og úrinn l. (s.m.). Sjá ýra (1), yrja (1), aur (2), vari (3) og vári (1); ath. úr (1, 3 og 4) og ver (3).


3 úr h. (17. öld, G.A.) ‘innvols skordýra’. Engar samsvaranir í skyldum grannmálum, en orðið er e.t.v. í ætt við úr (1, 2 og 4) og or (1) og upphafl. merk. ‘leðjukennt smælki’ e.þ.h.


4 ⊙úr h. (19. öld); orðið er staðbundið og kemur aðeins fyrir í orðasamb. úr og agg (eða agga eða ak) sem er haft um smásílamor við suðausturströnd landsins; agga merkir m.a. smásíli, ægisnál og smákrabba, og sennilegt að úr tákni einhverskonar átu (krabba) eða smásíli. Orðið gæti verið sömu ættar og úr (3), einsk. merkingartilbrigði af því, og átt við slýkennda átu eða smákrabba. Sjá úr (1) og or (1).


5 úr k. (18. öld) ‘önugleiki, stygglyndi’; sbr. úrig(u)r l. ‘illur, baldinn’ og úrillur l. ‘skapstyggur (vegna syfju)’. Orðin eru líkl. sk. sæ. yr ‘trylltur, ótaminn (um hross); yxna (um kú); hamslaus, ofsakátur (um fólk)’, sbr. svissn. ûr ‘ofsafenginn (um veður); hranalegur, önugur, reiður’ og þ. máll. eurisch ‘byrstur’. Frekari ættfærsla óviss; tæpast tengt nno. ŷra, aura ‘mora’ (A. Torp). Vafasöm eru og tengsl við órar og ær (2). Ath. ýr (5) og ýrður.


6 úr h. (18. öld) ‘klukka’. To. úr d. ur (s.m.) < mlþ. ūr(e), mholl. ūre (sbr. nhþ. uhr) < ffr. (h)ore < lat. hōra ‘klukkustund, stund’ < gr. (h)ó̄rā ‘tími, stund’, sk. ár (3) (s.þ.). Upphafl. merk. orðsins er ‘stundaklukka, stundamælir’, sbr. mþ. orglocke, ge. horologe.


7 úr, †úrr k. ‘úruxi’; sbr. sæ. máll. ure k. ‘mannýgur tarfur’, gd. ur ‘uxi’, fær. ursi k. ‘gamall tarfur’, d. urokse, sæ. uroxe k.; líkl. to. úr mlþ. ūrosse, sbr. fhþ. ūrohso, nhþ. auerochs ‘úruxi’; sbr. og germ.-lat. ūrus (m.a. hjá Caesar). Germ. *ūru- e.t.v. sk. úr (2) og upphafleg merk. e.t.v. fremur ‘sæðisdýr’ en ‘votlendisskepna’; úr(r) var líka upphaflegt heiti hinnar fornu ū̆-rúnar, en síðar var þetta rúnarnafn tengt ýmist úr (1) eða úr (2) sem var þó algengara (sbr. Rúnakvæði og SnE.). Sjá ýr (1), Ýr (6) og Yrsa (2), yssa (1) og ussi.


8 úr, †úrr l. ‘stökkur, úr lélegu hráefni (um járn)’. Af úr (1); s.þ. og ýr (3--4).


9 úr fs. (ao.) ‘frá, út frá, burt frá,…’; sbr. fær. úr, nno. ur, or, nsæ. ur, fsæ. ur, or, gotn. us, uz, fhþ. ur. Fs. þessi birtist í mismunandi myndum eftir stöðu og áherslu, stofnsérhljóðið ýmist stutt eða langt, nálægt eða miðlægt, ʀ-hljóðverpt eða án hljóðvarps. Hún kemur og fram sem forskeyti eða forliður ýmissa orða; úr < germ. *ŭz, *ŭs, frekari ættfærsla ekki örugg, e.t.v. < ie. *ŭs < *uds, sbr. út, síður < *ŭ-s, sk. lat. au- ‘burt’, fi. áva ‘burt, niður’. Sjá or (2), ýr (7), ör- (4), er-.