úr fannst í 7 gagnasöfnum

úr 1 -ið úrs; úr úr|skífa

úr 2 drekktu úr glasinu!; farðu úr!; úr því að þetta fór svona

úr nafnorð hvorugkyn

lítil klukka til að bera á sér

úrið flýtir sér

úrið seinkar sér


Fara í orðabók

úr forsetning

með vísun til stefnu innan frá og út (svo að e-ð losnar frá fyrri stað)

bensínið lekur úr tanknum

taktu pakkann úr umbúðunum


Sjá 7 merkingar í orðabók

úr no hvk (klukka)

Forsetningarnar á og í geta m.a. vísað til staðar og fer það eftir því orði sem þær standa með hvor valin er, þ.e. á vísar til hins ytra (þess sem röklega séð er utan á) en í til hins innra (þess sem er af röklegum ástæðum inni/innan í), t.d.: skríða inn í helli; sitja inni í helli; skríða út úr helli og fara á staðinn; vera á staðnum; fara af staðnum. Af dæmunum má sjá pörin í + þf. (hvert); í + þgf. (hvar); úr + þgf. (hvaðan) og á + þf. (hvert); á + þgf. (hvar); af + þgf. (hvaðan) en þau eru notuð (ásamt ao. í breytilegri mynd) með kerfisbundnum hætti í íslensku.

Í nútímamáli er stundum á reiki hvor forsetningin er valin; sumir tala um að vinna á leikskóla (stofnun) en aðrir kjósa fremur að segja vinna í leikskóla (bygging). Enn fremur er auðvelt að finna dæmi þar sem merkingarmunur blasir við, t.d. fara fram á bað (herbergi) og fara í bað (kerlaug); skreppa í bæinn (þéttbýliskjarni); vera á bænum (stofnun) eða sitja á þingi (stofnun) og skreppa niður í þing (byggingin). – Fleiri vafadæmi eru auðfundin og þau eru svo mörg að leita verður skýringa. Til gamans skal litið á nokkur dæmi þar sem á og í vísa til staðar, ýmist í beinni merkingu eða óbeinni:

A1. á e-ð (bein merking (miðað er við þá starfsemi sem fer fram á umræddum stað)):

fara (upp) á bókasafn; fara niður á lögreglustöð; fara niður á pósthús; leggja e-n inn á sjúkrahús; senda e-n á (dýran) skóla; (vera af gamla skólanum); skreppa á skrifstofuna; skreppa fram á kaffistofu; leggjast inn á spítala/skurðstofa; fara með bíl á verkstæði; vista e-n á stofnun; fara á stöð(ina) (79 af stöðinni); skreppa á vinnustofu sína.

A2. á e-ð (óbein merking):

fara á fund/ráðstefnu; fara á mót; fara á skemmtun/sýningu, fara á tónleika/ball; fara á völlinn; senda e-n á námskeið; skreppa á æfingu.

B1. í e-ð (bein merking):

fara út í búð; fara út í fjós/hlöðu; fara í leikhús; fara upp/vestur í skóla, fara fram/inn í stofu, skreppa upp í Háskóla; fara upp í ris/niður í kjallara/geymslu; fara (út) í smiðju.

B2. í e-ð (óbein merking):

fara í afmæli; fara í boð/móttöku; fara í fýlu; fara í frí; fara í samkvæmi (partí); fara í smiðju e-s.

A1 eða B1:

fara á bíó/í bíó; eiga sæti á þingi/vera niðri í þing; vinna á leikskóla/í leikskóla; bíða frammi/inni í stofu/frammi á kaffistofu; bíða í stofunni/á vinnustofu sinni;
                                                                      
Af dæmunum virðist mega ráða að A-dæmin vísi flest til þeirrar starfsemi sem fer fram á stað fremur en staðarins sjálfs (pósthús, safn) eða stofnunar (lögreglustöð) en B-dæmin fremur til byggingarinnar sjálfrar. Enn fremur er athyglivert að einungis kemur upp vafi á milli dæma í beinni merkingu, þ.e. A1 og B1.

Ég minnist þess úr æsku (laust eftir 1950) að foreldrar mínir töluðu ávallt um að kaupa bílæti og fara á bíó en í skóla var mér kennt að rétt væri að fara í bíó og bílæti væri hrá dönskusletta. Ég fellst fúslega á hið síðara en miðað við það sem að framan greindi er fullkomlega rökrétt að fara á bíó og miða þá við opinberan stað (A1), ekki verður séð að betra sé að miða við bygginguna (kvikmyndahúsið) og tala um að fara í bíó (B1).  Elsta dæmi sem ég hef séð á prenti um þetta efni er fara á bíó (m20 (ThFrLok II, 86)) og ég gladdist í hjarta mínu þegar ég sá að Böðvar Guðmundsson rithöfundur fer á bíó (Töfrahöllin, bls. 231).

Í nútímamáli er afbrigðið fara í bíó nánast einhaft og er engin ástæða til að amast við því en hér sem endranær getur verið gaman að skoða málsöguna og reyna að átta sig á því hvað valdið geti óvissu um notkun.

Jón G. Friðjónsson, 10.12.2016
 

Lesa grein í málfarsbanka


Í elstu þýðingum íslenskum (frá 12. og 13. öld) má sjá að þýðendur leggja megináherslu á móðurmálið, það mál sem þýtt er á, og kappkosta að þýðingin sé í fullu samræmi við eðlilega málbeitingu. Á ensku er slík þýðing kölluð idiomatic en Ólafur Pálmason bjó til nýyrðið málrétt (eða málholl) þýðing um það. Með siðskiptunum breyttist afstaða manna til þýðinga að því leyti að rétt þótti að þýða guðs orð sem nákvæmast og þá var frumtextanum fylgt allnákvæmlega, stundum á kostnað þess máls sem þýtt var á. Afleiðingin varð sú að þýðingar siðskiptamanna urðu fremur orðréttar en málréttar. Þetta á t.d. við um Guðbrandsbiblíu (Gamla testamentið).

Í Lúthersbiblíu er að finna fjölmargar spássíugreinar og eru þær jafnan þýddar í Guðbrandsbiblíu. Eina af mörgum slíkum spássíugreinum er að finna í Síraksbók (stafsetningu breytt sem minnst):

Freund in der not                                                      
gehen xxv auff ein lot.
Sols aber ein harter stand sein
So gehet jr 50 auff ein quintlein (Sír 6, 8 (Luth))

Samsvarandi spássíugrein Guðbrandsbiblíu er þýdd svo:

Vinir í mótgangs stund
ganga lx [svo] í eitt pund,
en ef líf þitt liggur á
í lóðið legg þú hundrað þá (Sír 6, 8 (GÞ)).

Gissur Einarsson þýddi sannanlega Síraksbók (BiblArn XV). Þýðing hans er ekki nákvæmlega hin sama og í Guðbrandsbiblíu en það er ekki til umræðu hér. Ofangreind spássíugrein er einnig í þýðingu Gissurar:

vinir // Í neyðinni eru þeir v og xx í einu lóði
en skuli það hörð hjástaða vera svo eru fimmtigi í einu kuintine // (GE).

Þýðingin í Guðbrandsbiblíu virðist miklu betri en þýðing Gissurar. Ætli Ólafur Pálmason myndi ekki kalla þýðinguna í GÞ málrétta en þýðingu Gissurar orðrétta.  Þýðingin í GÞ er ekki alveg nákvæm en hana prýða stuðlar, höfuðstafur og endarím. Einhvern veginn finnst mér hún bera vott um hina fornu málstefnu sem Íslendingar höfðu á þessum tíma fyrir löngu komið sér saman um.

***

Í íslensku er jafnan komist svo að orði að þýtt sé úr (af) einu máli á annað. Þetta er í fullu samræmi við það að við gerum greinarmun á orðasamböndunum á íslensku og í íslensku. Hið fyrra vísar til málbeitingar (tala/skrifa á íslensku) en hið síðara til málkerfisins (í íslensku eru þrjú kyn/fjögur föll).

Í nútímamáli nægir sumum ekki að þýða á íslensku, nei yfir á íslensku skal það vera. Ég hef að vísu rekist á slík dæmi frá miðri 20. öld en eftir 2000 virðist mér þessi málnotkun tröllríða öllu og venst hún mér miður vel. Enn verra þykir mér þó að lesa um þýðingar á hugtökum samfélagsmiðla úr ensku yfir í spænsku og portúgölsku. Allra verst finnst mér þó að þetta var margendurtekið á vef H.Í.  Ég er nefnilega svo forstokkaður (eða forpokaður) að mér finnst H.Í. eigi að vera fyrirmynd hvar sem hann lætur til sín taka.

Jón G. Friðjonsson, 22.4.2017

Lesa grein í málfarsbanka

frá
[Læknisfræði]
samheiti úr
[latína] a

1 úr h. ‘sindur, gjall’; sk. lþ. ur, holl. oer ‘járnblandinn jarðvegur’, fír. úr ‘jarðvegur, leir’. Sbr. aur ‘leir, for,…’, or (1), eyri og Yrjar örn. (hljsk.), sbr. og ýr (4) og úr (8). Orðsift þessi er e.t.v. upphaflega sömu ættar og úr (2), fornt merkingartilbrigði sem greinst hefur frá. Ath. úr (3 og 4).


2 úr kv., k., h. ‘regn, væta, vessi’; sbr. nno. ur k. ‘regnský’, sæ. ur, urväder h. ‘snjóhríð’, gd. og jó. ur ‘þoka’ og lat. ūrīna ‘hland’, lith. jú̄rė-s ‘sjór, innhaf, hóp’. Af úr er leitt lo. úrigr, úr(u)gur ‘votur,…’, sbr. fe. ūrig ‘rakur’, og úrinn l. (s.m.). Sjá ýra (1), yrja (1), aur (2), vari (3) og vári (1); ath. úr (1, 3 og 4) og ver (3).


3 úr h. (17. öld, G.A.) ‘innvols skordýra’. Engar samsvaranir í skyldum grannmálum, en orðið er e.t.v. í ætt við úr (1, 2 og 4) og or (1) og upphafl. merk. ‘leðjukennt smælki’ e.þ.h.


4 ⊙úr h. (19. öld); orðið er staðbundið og kemur aðeins fyrir í orðasamb. úr og agg (eða agga eða ak) sem er haft um smásílamor við suðausturströnd landsins; agga merkir m.a. smásíli, ægisnál og smákrabba, og sennilegt að úr tákni einhverskonar átu (krabba) eða smásíli. Orðið gæti verið sömu ættar og úr (3), einsk. merkingartilbrigði af því, og átt við slýkennda átu eða smákrabba. Sjá úr (1) og or (1).


5 úr k. (18. öld) ‘önugleiki, stygglyndi’; sbr. úrig(u)r l. ‘illur, baldinn’ og úrillur l. ‘skapstyggur (vegna syfju)’. Orðin eru líkl. sk. sæ. yr ‘trylltur, ótaminn (um hross); yxna (um kú); hamslaus, ofsakátur (um fólk)’, sbr. svissn. ûr ‘ofsafenginn (um veður); hranalegur, önugur, reiður’ og þ. máll. eurisch ‘byrstur’. Frekari ættfærsla óviss; tæpast tengt nno. ŷra, aura ‘mora’ (A. Torp). Vafasöm eru og tengsl við órar og ær (2). Ath. ýr (5) og ýrður.


6 úr h. (18. öld) ‘klukka’. To. úr d. ur (s.m.) < mlþ. ūr(e), mholl. ūre (sbr. nhþ. uhr) < ffr. (h)ore < lat. hōra ‘klukkustund, stund’ < gr. (h)ó̄rā ‘tími, stund’, sk. ár (3) (s.þ.). Upphafl. merk. orðsins er ‘stundaklukka, stundamælir’, sbr. mþ. orglocke, ge. horologe.


7 úr, †úrr k. ‘úruxi’; sbr. sæ. máll. ure k. ‘mannýgur tarfur’, gd. ur ‘uxi’, fær. ursi k. ‘gamall tarfur’, d. urokse, sæ. uroxe k.; líkl. to. úr mlþ. ūrosse, sbr. fhþ. ūrohso, nhþ. auerochs ‘úruxi’; sbr. og germ.-lat. ūrus (m.a. hjá Caesar). Germ. *ūru- e.t.v. sk. úr (2) og upphafleg merk. e.t.v. fremur ‘sæðisdýr’ en ‘votlendisskepna’; úr(r) var líka upphaflegt heiti hinnar fornu ū̆-rúnar, en síðar var þetta rúnarnafn tengt ýmist úr (1) eða úr (2) sem var þó algengara (sbr. Rúnakvæði og SnE.). Sjá ýr (1), Ýr (6) og Yrsa (2), yssa (1) og ussi.


8 úr, †úrr l. ‘stökkur, úr lélegu hráefni (um járn)’. Af úr (1); s.þ. og ýr (3--4).


9 úr fs. (ao.) ‘frá, út frá, burt frá,…’; sbr. fær. úr, nno. ur, or, nsæ. ur, fsæ. ur, or, gotn. us, uz, fhþ. ur. Fs. þessi birtist í mismunandi myndum eftir stöðu og áherslu, stofnsérhljóðið ýmist stutt eða langt, nálægt eða miðlægt, ʀ-hljóðverpt eða án hljóðvarps. Hún kemur og fram sem forskeyti eða forliður ýmissa orða; úr < germ. *ŭz, *ŭs, frekari ættfærsla ekki örugg, e.t.v. < ie. *ŭs < *uds, sbr. út, síður < *ŭ-s, sk. lat. au- ‘burt’, fi. áva ‘burt, niður’. Sjá or (2), ýr (7), ör- (4), er-.