úti fannst í 7 gagnasöfnum

úti Hvorugkynsnafnorð

úti Atviksorð, stigbreytt

úti hann varð sér úti um peninga

úti atviksorð/atviksliður

undir beru lofti, utanhúss (andstætt við inni)

börnin eru úti að leika sér


Sjá 2 merkingar í orðabók

úti ao
hafa allar klær úti
ráð <hans, hennar> eru úti
hafa klær úti
hafa úti ýmsa öngla
hafa <mörg> spjót úti til að <ná í kaupendur>
Sjá 74 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Rétt er að segja verða sér úti um eitthvað en ekki „verða sér út um eitthvað“.

Lesa grein í málfarsbanka


Eitt er standa upp í stafni (ÍF II, 101) en annað að standa uppi í stafni. Í fyrra tilvikinu stendur ao. upp (‘uppréttur’) með so. standa en í síðara dæminu myndar uppi eina heild með fs. í. Upphaflega voru staðar- eða stefnuatviksorð reyndar oft eftirsett og sér hinnar fornu orðaraðar stað í fjölmörgum föstum orðasamböndum, t.d.:

e-ð liggur í augum uppi;
e-ð springur í loft upp;
leika af fingrum fram;
deyja fyrir aldur fram;
lifa um efni fram.

Oftast er skýrt hvort ao. stendur með so. eða er hluti forsetningar og er það merking sem sker úr (auk þess sem það kemur í sumum tilvikum fram með umorðunum), t.d.:

fitja upp á e-u (sokk/samtali) andstætt: fitja upp á nefið;
standa/rísa upp á afturfótunum andstætt: standa uppi á stól og
brjóta upp á e-u (samtali) andstætt: brjóta upp á blaðsíðu.

Í sumum tilvikum er á reiki hvort notað er upp á e-u eða uppi á e-u, t.d.:

hafa upp á e-u > (hafa uppi á e-u);
hver höndin er upp á móti annarri  > (hver höndin er uppi á móti annarri).

Orðatiltækið standa upp í /(standa uppi í) hárinu á e-m er skemmtilegt að því leyti að við blasir að það felur í sér merkingarmun eftir því hvort upp stendur með sögninni (standa upp) eða uppi er hluti forsetningar (standa uppi í). Elstu dæmi um það eru með styttri myndinni:

hann stóð upp í hárinu á rektor [‘stóð uppréttur/bísperrtur frammi fyrir’] (m19 (BGrönd Rit IV, 295));
Ég sé að þið bæði standið upp í hárinu á mér (m19 (Þús I, 188)).

Lengri myndin er yngri, einnig frá 19. öld:

En nú þykist hver sá bestur, sem getur mest staðið uppi í hárinu á yfirboðurum sínum (JsJsRit I, 154),

sbr. einnig:

Í þessum efnum sæti það raunar illa á mér að standa uppi í hárinu á Sigurði A. Magnússyni (s20 (HHMold 243)).

Telja má að lengri myndin hafi öðlast nokkra fótfestu í málinu en hún gefur naumast skynsamlega merkingu (uppi í hárinu). Hana má e.t.v. rekja til ofvöndunar, mönnum finnst að sögninni standa eigi að fylgja ao. sem vísi til kyrrstöðu – þrátt fyrir egg Kólumbusar sem stóð upp á endann.

Þegar í fornu máli má sjá breytingar á kerfinu, einkum í þá veru að ao. mynda eina heild með fs., t.d.:

grafa lík við garð út (Grgk I, 7);
grafa lík út við garð (GrgSt 6);
*grafa lík úti við garð.

Hér vísar út til stefnu (bendivísun). Lengri myndun (úti við) hefur verið notuð sem ao. frá fornu máli og fram í nútímamál (sitja úti við) en forsetningin úti við e-ð er nýmæli frá síðari hluta 19. aldar:

Þá liggur landið úti við sjóndeildarhringinn sem blá mön (f20 (JTRit I, 197));
Þarna úti við sjóinn var eg í sex ár (s19 (JsJsRit II, 87)) og
Heldur eignaðist eg lítið þarna úti við sjóinn (s19 (JsJsRit II, 87)).

Það styðst því ekki við málvenju né íslenska málhefð að grafa lík barns úti við garð enda eru engar heimildir fyrir slíkri málbeitingu né heldur getur talist venjulegt að tala um rigningu úti við ströndina.

Ýmis forsetningasambönd með við eru að því leyti erfið viðureignar að fs. fylgir ýmist styttri (stefna) eða lengri (kyrrstaða) mynd atviksorðs. Til að gefa nokkra mynd af þessu skulu sýnd örfá dæmi um upp við e-ð annars vegar og uppi við e-ð hins vegar. Styttri myndin er forn og er hún mun algengari en lengri myndin:

og láta hann sitja upp við vegginn (ÍF XII, 251);
hafði hann staðið upp við gaflaðið (ÍF XII, 343);
það [seglið] er heflað upp við rána (ÍF XII, 219);
Hann sat upp við hamarinn og var sár mjög (ÍF VII, 184);
Maður stóð upp við siglu (FN II, 233);
færið síðan seglið upp við tréð (Mork 259) = færið lítt seglið upp við tréð (Flat IV, 165).

Lengri myndin uppi við e-ð er einnig forn, t.d.:

Síðan lét Skalla-Grímur gera bæ uppi við fjallið (ÍF II, 46);
En það spurðist þó síðan að Steinar Sjónason hafði þann sama dag setið uppi við Einkunnir við tólfta mann (ÍF II, 290);
Og í því hjó Grettir til Hjarranda og kom á höndina uppi við öxl svo að af tók (ÍF VII, 81);
aðra nótt var hann uppi við Elfi (Fris 445; Eirsp 527);                            
konungur hekk næst uppi við limar (Fris 13 (1300–1325)) og
höfðu þing allir saman uppi við Fosskirkju og réðu það ráðum sínum (Sv 182 (1300)).

Ef grannt er skoðað má greina merkingarmun á dæmum með upp við [stefna ➚] og uppi við [dvöl, kyrrstaða ●].

Sá sem hefur gaman af dæmum sem þessum hlýtur að sakna þess sárlega að Íslendingar skuli ekki eiga sögulega orðabók þar sem þeim væru gerð verðug skil.

Jón G. Friðjónsson, 2016

Lesa grein í málfarsbanka

í láni os
[Upplýsingafræði]
samheiti búið að lána út, í útláni, lánaður út, úti
[sænska] utlånad,
[franska] prêté,
[enska] lent,
[norskt bókmál] utlånt,
[hollenska] lent,
[þýska] ausgeliehen,
[danska] udlånt

út ao. ‘(um hreyfingu) innan frá’; sbr. fær. út, nno. og nsæ. ut, d. ud (fd. ut), fsax. og fe. ūt, gotn. ut, ne. out, fhþ. ūz, nhþ. aus. Germ. *ūt < ie. *ū̆d, sbr. fi. (skrt.) ud, ut ‘upp, út’, fír. ud, od (s.m.); sbr. og gr. (h)ýsteros ‘seinni’ og fi. úttara- (s.m.) (< *ud-teros). Af sama toga er úti ao. ‘(um dvöl) utan við’, sbr. fær. úti, nno. og sæ. ute, d. ude, gotn. uta, fsax. ūta, fhþ. ūze; < *ū̆tai. Sbr. og utan, †útan ao. ‘utan frá, utan við; nema’, sbr. fær. ut(t)an, nno. og sæ. uten, d. uden, fe. ūtan(e), fsax. ūtan, gotn. utana og fhþ. ūzana; af *ūt + viðsk. *-ana einkum um hreyfingu frá stað. Sjá út- í sams., utar, ytri, ota og ýta.