Blind fannst í 7 gagnasöfnum

blindur 1 -inn blinds háspilin voru í blindi

blindur 2 blind; blint blindur á auga; þú rennir blint í sjóinn með þetta STIGB -ari, -astur

blindur lýsingarorð

sem getur ekki séð, sjónlaus

vera blindur á <eigin veikleika>

það er slæmt skyggni

það er blint

það er slæmt skyggni


Fara í orðabók

blindur lo
blindur lo (skilningsvana)
blindur lo (mjög drukkinn)

Orðasambandið eiga ekki (eitt einasta) orð (yfir e-ð) merkir í beinni merkingu ‘geta ekki komið orði á e-ð’ en í óbeinni merkingu ‘vera mjög undrandi, vera orðlaus’. Ýmis traust dæmi eru til þess fallin að renna stoðum undir notkun fs.-liðarins yfir e-ð, t.d.:

himbriminn átti ekki orð yfir dýrðina úti á Vatni (BjThBj95, 50);
Yfir úrlausn stjórnarinnar á eg engi orð (JGuðmBr 65 (1858)), sbr. einnig:

*Þú last – þetta mál með unað og yl / yngdan af stofnunum hörðu. / – Ég skildi að orð er á Íslandi til / um allt, sem er hugsað á jörðu (EBenLj III, 12 (1864–1940)); Móðir mín (Vogar (1921)).

Í nútímamáli ber nokkuð á nýju afbrigði í svipaðri merkingu: eiga ekki orð yfir e-u ‘vera orðlaus gagnvart e-u’, t.d.:

Þeim var boðið til Þórsmerkur ... og áttu þau ekki orð yfir landslaginu (St2 10.10.16);
þótt hún ætti að vísu ekki orð yfir fréttunum (KrMBald04, 311);
Fjölmiðlar á Englandi eiga ekki orð yfir markinu sem Gylfi skoraði (Sjónv 9.11.2014).

Dæmi af þessum toga eru mér framandi en þau eru það mörg að einhver skýring hlýtur að vera á þessu fyrirbrigði; hún liggur þeim sem þetta ritar ekki í augum uppi. Orðasambandið eiga ekki yfir e-u ‘geta ekki yfirboðið e-ð’ mun vera úr spilamáli kann að toga hér í en naumast blasir sú skýring við. – Jón Axel telur ugglaust réttilega að afbrigðið eiga ekki orð yfir e-u hafi að öllum líkindum orðið til vegna áhrifa frá orðasambandinu vera orðlaus yfir e-u, sbr. einnig vera hvumsa (klumsa) yfir e-u, vera lens yfir e-u og vera gapandi yfir e-u.

***

Ýmis orðasambönd vísa til þess er menn eru utan við sig, t.d.:

vera úti að aka; vera úti á túni/þekju; vera ekki með sjálfum sér og vera annars hugar.

Orðasambandið verða annars hugar merkti í fornu máli ‘skipta um skoðun’, sbr.:
þá varð honum annars hugar viður (Barl 39 (1275)), sbr. einnig orðasambandið
e-ð ljær e-m annars hugar:

nema eg verða svo grimmlega yfir kominn að mér lé það annars hugar en nú er (ÓTOdd 17 (1250–1275)) og (Bandamanna sögu):
en þótt þér ljái nú annars hugar og viljir þú nú féð hafa þá muntu nú eigi finna (f14 (ÍF VII, 352)).

***

Ónefndur skákmeistari, sem er reyndar látinn, var afar tapsár, einkum þótti honum illbærilegt ef minni spámenn ‘grísuðu’ á hann. Sá sem þetta ritar tefldi við hann um liðlega fjörutíu ára skeið og ‘grísaði’ alloft en þá sagði meistarinn jafnan:

Þeir eru góðir í töpuðu töflunum, þessir strákar eða
Blindar hænur finna líka stundum korn.

Bragi Halldórsson þekkir þetta einnig því að hann rifjaði upp fyrir mér síðara sannmælið sem hann taldi að væri þýskt að uppruna en það vissi eg reyndar ekki.

Ekki hefur mér tekist að finna neinar ritaðar heimildir íslenskar fyrir þessu sannmæli (Blindar hænur finna líka stundum korn) en það er auðvitað ekkert verra fyrir því. Í þýsku uppsláttarriti Deutsches Sprichwörter-Lexikon I-V (Leipzig 1867) fann ég tvö dæmi um svipað orðafar:

A blindi Henn’ findt ja oft a Woazkearndl [‘hveitikorn’] (DSL II, 509);
Blinne Henne finn’t uck woll [‘auch wohl’] mal ‘n Arfke [‘baun’] (DSL II, 509).

Ekki veit ég hvernig þetta hefur borist hingað en ljóst er að Bragi hefur rétt fyrir sér um upprunann.

Jón G. Friðjónsson, 29.4.2017

Lesa grein í málfarsbanka

blindur
[Læknisfræði]
[enska] blind,
[latína] caecus

Blind- kemur fyrir sem forliður í fno. örn., t.d. Blindarin kv., sbr. nno. Blindern (Aker), líkl. < Blindar-vin og forliðurinn árheiti. Blindheimr k. fno. staðarnafn, sbr. nno. Blindheim (Vigra, Sunnmæri), þar sem forliðurinn Blind- gæti líka verið árheiti og merkt e.t.v. ‘sú sem sést illa’. Sjá blindur.


blindur l. ‘ósjáandi, sjónlaus; hulinn, stíflaður; óljós, óviss,…’; sbr. fær. blindur, nno., sæ. og d. blind, fe. blind, fhþ. blint (ne. og nhþ. blind), gotn. blinds. Sbr. fsl. ble̢do̢ ‘villast um’, lettn. blendu ‘sjá ógreinilega’. Af blindur er leitt blinda, blindi kv. ‘sjónleysi’ og blinda s. ‘gera blindan’, sbr. gotn. gablindjan (s.m.). Sjá blanda og blundur, sbr. og Blind(u)r k. † pn., aukn.