Gera fannst í 7 gagnasöfnum

ger Lýsingarorð

gera Sagnorð, þátíð gerði

Geri Karlmannsnafn

ger -ið gers ger|bakstur; ger|brauð; ger|bakaður

gera (einnig gjöra) gerði, gert

ger nafnorð hvorugkyn

einfruma sveppur sem veldur gerjun, gersveppur


Sjá 2 merkingar í orðabók

gera sagnorð

fallstjórn: þolfall

hafa (e-ð) fyrir stafni, aðhafast (e-ð)

hvað ertu að gera?

hún gerði þetta ekki viljandi

við ætlum ekki að gera neitt sérstakt í kvöld

hvað get ég gert fyrir þig?

gera eitthvað í málinu

í innilegri beiðni: vertu svo góður að ....

leggja sitt af mörkum, eiga þátt í að hjálpa til

gera sitt besta

í innilegri beiðni: vertu svo góður að ....

leggja sitt af mörkum, eiga þátt í að hjálpa til

gera sitt til að <hjálpa til>

í innilegri beiðni: vertu svo góður að ....

leggja sitt af mörkum, eiga þátt í að hjálpa til

gera <mikið> af því að <ferðast>

í innilegri beiðni: vertu svo góður að ....

leggja sitt af mörkum, eiga þátt í að hjálpa til

gerðu það (fyrir mig)

í innilegri beiðni: vertu svo góður að ....

leggja sitt af mörkum, eiga þátt í að hjálpa til

hafa <lítið> að gera

í innilegri beiðni: vertu svo góður að ....

leggja sitt af mörkum, eiga þátt í að hjálpa til

það er <mikið> að gera

í innilegri beiðni: vertu svo góður að ....

leggja sitt af mörkum, eiga þátt í að hjálpa til


Sjá 43 merkingar í orðabók

ger lo

gera so
geta ekkert gert
það gerir <föl; kaffenni>
það gerir alhvíta jörð
það gerir <él, kafald, fannkomu>
<þetta> gerir ekkert til
Sjá 171 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Gera grein fyrir einhverju. Orðið grein er kvenkynsorð, greinin er gerð fyrir einhverju. Gerð (ekki „gert“) var grein fyrir atburðinum. Honum var gerð grein fyrir stöðu mála. Hins vegar: hann getur ekki gert grein fyrir ferðum sínum. Við höfum gert grein fyrir máli okkar.

Lesa grein í málfarsbanka


Rétt er að segja gera mikið (lítið) að einhverju. Þau gerðu lítið að því að læra heima.

Lesa grein í málfarsbanka


Orðasambandið gera mikið/lítið að e-u er algengt í nútímamáli, t.d.:

en [hún] gerði lítið að því að búa til vers eða vísur (JóhBirk 12);
þá hef ég harla lítið að því gert [að yrkja] (f20 (HÞor 115));
Þú ert ekki sá maður að hafa gert of mikið að því eða öðru (m20 (GHagRit II, 241));
Ég hef lagt stund á að efla konungsvaldið gagnvart þinginu – að líkindum hef ég gert of mikið að því (f20 (ÁP47, 481)).

Forsetningin vísar hér upphaflega til staðar (hvar) en óbein merking er ‘með tilltilti til; hvað e-ð varðar’. Orðasambandið er algengt í fornu máli, t.d.:

Þó að þér gerið hálfu meira að héðan af en hér til (s13 (Barl 53));
björn einn gekk þar og drap niður fé manna og eigi gerði hann annars staðar meira að en á Grænmó (ÍF XIV, 272 (1330-1370));
En svo fremi skuluð þér orði á koma að þér ætlið nokkuð að að gera (ÍF XII, 226 (1330-1370)).

Af sama meiði eru ýmis önnur orðasambönd, t.d. geta ekki að því gert og fá ekki að gert.

Orðasambandið gera mikið/lítið af e-u er algengt í nútímamáli í mjög svipaðri merkingu og gera mikið/lítið að e-u, t.d.:

hefur ekki gert mikið af því að fá hugmyndir að láni;
verðum við öll að gera minna af því að fleygja mat;
[Grindvíkingar] gera hins vegar lítið af því að sigra á heimavelli;
Því miður er of lítið gert af því [að skipta um skoðun] á Íslandi;
Verkföll og mótmæli af öðrum toga eru tíð í Kína þótt þarlendir fjölmiðlar geri yfirleitt ekki mikið af því að segja frá svo neikvæðum hlutum.

Elsta dæmi sem eg hef rekist á um þetta orðafar er frá 19. öld:

vil líka gjöra lítið af því (Húsfr 29 (1829)),

sbr. einnig:

gjörði samt lítið af því að hvetja unga menn (f20 (FJÞjóðh 27));
af öllu má of mikið gera (EBen II, 266 (1914)).

Fs.-sambandið af e-u merkir hér óbeinni merkingu ‘að því leyti; með tilliti til’ og er sú merking eldforn. Í slíkri merkingu verður þess semma vart að fs. og af geta fallið saman [auðugur að/af e-u; snauður að/af e-u], t.d.:

hreinsa e-n af e-u/(syndum) (Íslhóm 37r:33 (1200));
hreinsa e-ð af e-u (s14 (ÓT I, 211 (1350));
hefir hreinsað féhirslur kóngsins að lausagóssi (m14 (Æv 55)).

Óljós merkingarmunur er oft undanfari breytinga og á það við hér. Miðað við tiltæk dæmi virðist réttast að gera ráð fyrir uppflettimyndinni gera mikið/lítið að/af e-u en íhaldskurfur í máli eins og undirritaður kýs fremur að nota hér en af.

Jón G. Friðjónsson, 7.5.2016

Lesa grein í málfarsbanka

gera
[Sjómennsku- og vélfræðiorð]
[enska] do

gera so
[Stjórnmálafræði]
samheiti gefa út (um lög), semja (um lög), setja saman, undirbúa (um löggjöf), útbúa
[enska] draw up

ger
[Erfðafræði]
samheiti gersveppur
[enska] yeast

1 ger h., ⊙geri k. (18. öld) ‘lyftiduft’. To. úr d. gær < gd. gierd, sbr. ísl. gerð ‘gerjun, ólga’. Af ger er leidd so. gerjast ‘ólga, taka efnabreytingum fyrir áhrif gerla’, og af henni gerjun kv. ‘slík efnabreyting, ólga’. Sjá gera (1), gerill og ger (2).


2 ger, †gjo̢r, †gør h. ‘grugg, (rotnandi) æti; grúi, fjöldi’; sbr. fær. gjar ‘hrúðurkarlar og fleiri smákrabbadýr sem varpað er útbyrðis sem æti, einnig lifur og fleira sem notað er í sama skyni’, sbr. so. gjara ‘varpa út slíku æti’. Sk. so. gera, gjöra og lo. ger (3) (go̢rr, gjo̢rr) ‘fullbúinn, tilbúinn’, sbr. fhþ. garo ‘fullbúinn’, þ. gar ‘tilbúinn, þroskaður, fullsoðinn, meyr’; af ie. *gher- ‘vera heitur, gerjast’; ger < *garwia- eða *gerwa-; sbr. mhþ. gerwe ‘grugg’ og fe. gyrwe-fenn ‘mýrlendi’ og fno. örn. Gyrfi, nno. Gjørv (< *gerwia-). Af ger er leidd so. gerja ‘kafa eftir æti (um fugla)’ og gerjast (í e-u) ‘garfa í e-u, strita við e-ð’. Ekki er líklegt að ger almennt eða ger ‘grúi’ sé sk. gjósa; < *goʀ < *guʀa < germ. *guza-. Sjá ger (3), gera (1), gerva (2), gervi, gor, gormur (1), gyrja og göróttur.


3 ger, †gerr, †gjo̢rr, †go̢rr l. ‘fullbúinn, tilbúinn’; sbr. ger-, gjör-, †gør- áhersluforliður; sbr. fær. ger-, d. gør- í gersemi, gørsum og fsæ. gor, gör, fd. gør ‘tilbúinn’, fe. gearu, fsax. garu, fhþ. garo ‘útbúinn, fullbúinn’, sbr. einnig fsæ. rúnar. karuʀ; < germ. *garwa-, *garwu-. Sjá gera (1).


4 ger, †gerr l. ‘gráðugur, átfrekur’; sbr. nno. gjer ‘gráðugur, frekur’, sæ. máll. gerdragen ‘dráttarfús (um ökuhest)’, fhþ. ger, ker ‘gráðugur’, gerōn ‘girnast’ (nhþ. begehren), fsax. gerag, fhþ. girig (nhþ. gierig) ‘gráðugur, sólginn’. Sjá geri, gjarn og girna.


5 ger l. (18. öld, B.H.) ‘gleiður, buggleiður (um öngul)’. Vafaorð, sem ekki eru aðrar heimildir um, en gæti verið sk. gar (3), ef rétt er hermt; < *garja-. Sjá girja.


6 ger, gjör, †gerr, †gjo̢rr, †gørr ao. mst. ‘rækilegar, betur’; < *garwiʀ < *garwiz. Sjá ger (3) og gerva (2).


1 gera, gjöra, †gerva, †gjo̢rva, †gøra, †gørva s. ‘búa til, mynda, aðhafast, útbúa, framkvæma,…’; sbr. fær. gera, nno. gjera, sæ. göra, d. gøre (d. rúnarista kaurua, kirua); fe. gearwian, gierwan ‘útbúa, sjóða’, fsax. gerwian, garuwian, fhþ. garawen ‘fullgera, útbúa’. Í norr. málum hefur so. víðari og almennari merk. en í vgerm., enda komið þar að nokkru í stað fyrirrennara, sbr. e. og þ. so. do, tun, sem týnst hefur í norr. Augljóst virðist að so. sé mynduð af lo. ger (3) (gjo̢rr, gerr, go̢rr), sbr. fe. gearo ‘tilbúinn’, fsax. garu ‘tilbúinn, útbúinn, skreyttur’, fhþ. garo, garawēr ‘tilbúinn, útbúinn’, nhþ. gar ‘tilbúinn, fullþroska, nógu soðinn, meyr’. Uppruni lo. umdeildur, en líkl. < germ. *garw(i)a- og sk. lat. formus, gr. thermós ‘heitur’, fi. gharmá- ‘varmi’, fsl. gorěti ‘brenna’, af ie. rót *gher- ‘hita’. Merkingin ‘tilbúinn, fullgerður’ hefur þá æxlast af ‘fullhitaður, nógu soðinn (eða gerjaður)’, sbr. fi. pakvá- ‘soðinn, fullþroska, tilbúinn’, af pac- ‘sjóða’ og sennileg merkingartengsl milli gerð (1) og gerð (3). Lo. ger (3) (gjo̢rr, go̢rr) tæpast úr *ga-arwa-, sk. ör (3) eða af ie. *gher- í garður og gyrða. Sjá ger (2 og 3), gerð (1 og 3), gervi, gor, gormur og gyrja.


2 Gera kv. † árheiti (í þulum), sk. lo. ger ‘gráðugur’.