abbast fannst í 5 gagnasöfnum

abbast abbaðist, abbast abbastu ekki upp á mig!

abbast sagnorð

abbast upp á <hana>

áreita <hana>


Fara í orðabók

Orðasambandið abbast/kássast upp á e-n merkir ‘sýna af sér ágengni eða yfirtroðslu’, t.d.:

abbast/kássast upp á annarra jússu; Þá má mikið vera, ef þeir þora að abbast upp á þig (GGRit I, 45);
ég kássast upp á einskis manns jússu, lagsi (JThSk II, 241).

Einnig er kunnugt afbrigðið abbast við e-n, t.d.: abbast við ókunna menn. Það er þekkt úr fornu máli:

sumir abbast við það [‘verða argir/gramir’] aðeins, er þeir verða ávítaðir of glæpi sína (f13 (Pst 202));
abbaðist [‘áreitti’] mjög við svein hans (Mork 391).

Uppruni hins forna orðs abbast er óljós, giskað hefur verið á (ÁBlM) að abbast samsvari apast. Orðið kássast er kunnugt frá 17. öld og þar er á ferð framburðarmynd af sögninni káfsast (< káfa).

Jón G. Friðjónsson, 31.1.2015
 

Lesa grein í málfarsbanka


Í Brennu-Njáls sögu (124. k.) segir frá því er Sæunn gamla að Bergþórshvoli klifaði allt sumarið um arfasátu nokkra sem hún taldi að notuð yrði er Njáll og Bergþóra yrðu brenndi inni. Njálssynir töldu hana gamalæra og viðbrögð Skarphéðins voru:

Skarpheðinn hló að og spurði hví hún amaðist við arfasátuna (ÍF XII, 320 (1330–1370)).

Hér er myndin amast við e-ð en í nútímamáli er jafnan sagt amast við e-u. Í Guðbrandsbiblíu eru dæmi um hvort tveggja:

Látið hana og svo [‘einnig’] safna saman meðal byndininna [‘bindinanna’] og amist ekki við hana (Rut 2, 15 (GÞ));
og mun eg saman lesi [þ.e. lesa] öxin eftir þeim sem að [svo] ekki amast við mér (Rut 2, 2 (GÞ)),

sbr. einnig dæmi úr fornu máli:

eg þykkjumst hér lítt þurfa að amast við aðra menn (ÍF XII, 213);

Breytingin amast við e-ð > amast við e-u er skiljanleg að því leyti að fs. við með þgf. er algeng í merkingunni ‘gegn, á móti’ (gera e-ð við e-u; svar við e-u; drepa hendi við e-u/e-m o.fl.) en einnig getur við tekið með sér þolfall í ekki ósvipaðri merkingu, t.d. með vísun til gagnvirkra tengsla (deila/rífast við e-n; glíma við e-n o.fl.).

Orðasambandið abbast upp á e-n ‘kássast upp á e-n’ kemur fyrir í Skipum heiðríkjunnar eftir Gunnar Gunnarsson í þýðingu HKL:

Þá má mikið vera, ef þeir þora að abbast upp á þig (GGRit I, 45).

Nánast sama orðasamband í svipaðri merkingu er að finna í Brennu-Njáls sögu (124. k.) sem lesbrigði úr öðru handriti (Reykjabók) frá svipuðum tíma:

Skarpheðinn hló að og spurði hví hún abbaðist upp á arfasátuna (ÍF XII, 320 (R) (1300–1325)).

Gunnlaugur Ingólfsson hefur bent mér á að Halldór Laxness hafi gefið út Njálu (1945) og notað þá útgáfu Finns Jónssonar (1908) þar sem Reykjabók er lögð til grundvallar. Enn fremur þýddi HKL Skip heiðríkjunnar (1941). Í ljósi þessa má telja líklegt að HKL hafi vísvitandi notað orðasambandið abbast upp á e-n í þýðingunni sem hann hafi þekkt það úr Njáluútgáfu sinni eða úr útgáfu Finns Jónssonar á Njálu (1908). – Svipað orðafar er einnig kunnugt í fornu máli:

sumir abbast við það aðeins, er þeir verða ávítaðir of glæpi sína (f13 (Pst 202));
abbaðist mjög við svein hans (Mork 391).

Eins og sjá má er myndin hér abbast við e-n rétt eins og elstu myndir með amast voru amast við e-n, sbr. dæmin fremst í pistlinum.

Til gamans skal hér tilgreint dæmi úr Manni og konu sem gæti minnt á orðasambandið abbast upp á e-n en er þó trúlega óskylt:

ég kássast upp á einkis manns jússu, lagsi (JThSk II, 241).

Þess skal að lokum getið að breytingin á > upp á er kunn frá 14. öld (líta/sjá á > líta/sjá upp á) en á 16. öld hleypur mikill vöxtur í breytingar af þessum toga.

****

Forsetningarsambandið leyna e-u fyrir e-m er hundgamalt í íslensku en hliðstæðan leyna e-u frá e-m er hins vegar barnung, sbr.:

margt bendir til þess að ráðherra hafi verið að leyna gögnum frá nefndinni (Rúv 27.4.18);
hafi svikið undan skatti en falið fé sitt frá augum skattyfirvalda (Frbl. 20. 2.09).

Hér mun vera á ferðinni orðrétt þýðing úr ensku (e. hide from) og gætir slíkra ‘þýðinga’ víða, sbr.:

Fuglahræður vernda fuglana frá hreyflum (Frbl 20.4.18, 2).
Beinar eða hráar enskuslettur geta vart talist til fyrirmyndar en enn verri þykja mér þó erlend áhrif sem laumast (ef svo má segja) inn í málið í íslenskum búningi.

Jón G. Friðjónsson, 13.7.2018

Lesa grein í málfarsbanka

abbast, apast (upp á) s. ‘áreita, amast við, vera argur’; sbr. nno. abba(st), sæ. máll. abbas ‘stríða eða baksa við’; e.t.v. sk. ebbi ‘önugur karl’ og ⊙ ebba sig ‘ybba sig’. Ættartengsl að öðru leyti óljós, en sjá afl (1), afsi og æfur.