af fannst í 5 gagnasöfnum

af hafa gaman af (því); ganga af honum dauðum; af ásettu ráði; hann var talinn af

af forsetning

um stefnu eða hreyfingu frá e-m stað/í áttina frá e-u

hann datt af hjólinu

við komum seint heim af ballinu

það er fallegt útsýni af fjallinu

hrifsa bókina af henni


Sjá 6 merkingar í orðabók

Orðasambönd með forsetningunni af

Afl: Af öllu afli. Hann barði í borðið af öllu afli.
Afnot: Hafa afnot af einhverju. Þau hafa afnot af bílnum þegar þeim hentar.
Ánægja: Hafa ánægju af einhverju. Þau hafa mikla ánægju af heimsóknum barnabarna sinna.
Ástæða: Af einhverri ástæðu. Hún fór ekki af neinni sérstakri ástæðu.
Birgja: Birgja sig upp af (einnig að) einhverju. Hann birgir sig upp af matvælum.
Gagn: Hafa gagn af einhverju. Hún hefur mikið gagn af bókinni sem þú lánaðir henni.
Gaman: Hafa gaman af einhverju. Þeir hafa gaman af fótbolta.
Ganga: Ganga af einhverjum dauðum. Þeir fóru nærri því að ganga af honum dauðum.
Hálfa: Af hálfu einhvers. Þetta er afgreitt mál af minni hálfu.
Heiður: Eiga/fá/hljóta heiðurinn af einhverju. Hún átti heiðurinn af allri endurbyggingunni.
Mark: Leggja eitthvað af mörkum. Allir lögðu sitt af mörkum til söfnunarinnar.
Megn: Af fremsta megni. Hann reyndi af fremsta megni að gera henni til hæfis.
Mynd: Mynd af einhverju. Þessi mynd er af fjölskyldunni.
Ráð: Af ásettu ráði. Hann rakst utan í hana af ásettu ráði.
Sem: Það sem af er. Það sem af er þessu ári hefur salan gengið ágætlega.
Tilefni: Af einhverju tilefni. Efnt var til fagnaðar af engu tilefni. Í tilefni af einhverju. Við fórum út að borða í tilefni af verklokum.
Vilji: Af fúsum og frjálsum vilja. Þau tóku verkið að sér af fúsum og frjálsum vilja.
Vit: Gera eitthvað af viti. Það er ekki hægt að segja að hann tali af miklu viti.
Vottur: Vottur af einhverju. Það er örlítill vottur af mari á fingrinum.

Lesa grein í málfarsbanka


Orðasambandið allt hvað af tekur [‘eins og kostur er; eins (hratt/hátt ...) og unnt er’] er algengt í síðari alda máli, t.d.:

Drengurinn hljóp allt hvað af tók heim á leið;
Björgunarmenn flýttu sér allt hvað af tók;
sigldum vér nætur og daga allt hvað af tók (m17 (JÓlInd 250));
reið undan slíkt sem af tók (s19 (Fylgsn I, 26)).

Það er liðfellt, undan er skil­ið eitthvert fallorð sem stendur með fs. af, t.d. af kröftum sínum/sér. Þa­­­ð er algengt í fornu máli:

ríður hann sem hesturinn gat af tekið (s14 (Klm 250)) [‘eins hratt og hesturinn orkaði (gat tekið af kröftum sínum)’ > ‘mjög hratt’],

sbr. einnig:

Flýr ... sem sá fríði hestur mátti af taka (s14 (Klm 196));
Þetta lið fer svo geyst, að hver hleypur slíkt allt, er hans hestur má af taka (FN II, 78);
ríða sem þeir mega mest af taka (AlexFJ 133);
Hann brá við skjótt og fór slíkt sem fætur mega af taka (Ísl 650);
Eg lét þá hestinn hlaupa sem af tók (m14 (Æv 237)).

Þegar í fornu máli virðist orðasam­band­­ið hafa glatað beinni merkingu:

runnu þeir sem þeir máttu af taka til skipanna (Mork 335);
En þegar að morgni dags lét konungur draga segl sín og sigldi suður sem af tók (Eg 22. k.);
konur æpa sem þær mega mest af taka (AlexFJ 47);
hann sækir fund Darii sem hann má af taka (AlexFJ 53);
æpa svo sem þeir megu mest af taka (AlexFJ 65);
Hann brá við skjótt og fór slíkt sem fætur mega af taka (Finnb 27. k.).

Einnig er kunnugt afbrigðið †svo sem á má taka (þ.e. taka á kröftum sínum), sbr.:

róa suður svo sem á mátti taka [‘svo sem af mátti taka, allt hvað af tók’] (ÓH 301-302).

Það fellur vel að munstrinu á – af (taka á – taka af).

Jón G. Friðjónsson, 23.5.2015

Lesa grein í málfarsbanka


Forsetningarnar á og í geta m.a. vísað til staðar og fer það eftir því orði sem þær standa með hvor valin er, þ.e. á vísar til hins ytra (þess sem röklega séð er utan á) en í til hins innra (þess sem er af röklegum ástæðum inni/innan í), t.d.: skríða inn í helli; sitja inni í helli; skríða út úr helli og fara á staðinn; vera á staðnum; fara af staðnum. Af dæmunum má sjá pörin í + þf. (hvert); í + þgf. (hvar); úr + þgf. (hvaðan) og á + þf. (hvert); á + þgf. (hvar); af + þgf. (hvaðan) en þau eru notuð (ásamt ao. í breytilegri mynd) með kerfisbundnum hætti í íslensku.

Í nútímamáli er stundum á reiki hvor forsetningin er valin; sumir tala um að vinna á leikskóla (stofnun) en aðrir kjósa fremur að segja vinna í leikskóla (bygging). Enn fremur er auðvelt að finna dæmi þar sem merkingarmunur blasir við, t.d. fara fram á bað (herbergi) og fara í bað (kerlaug); skreppa í bæinn (þéttbýliskjarni); vera á bænum (stofnun) eða sitja á þingi (stofnun) og skreppa niður í þing (byggingin). – Fleiri vafadæmi eru auðfundin og þau eru svo mörg að leita verður skýringa. Til gamans skal litið á nokkur dæmi þar sem á og í vísa til staðar, ýmist í beinni merkingu eða óbeinni:

A1. á e-ð (bein merking (miðað er við þá starfsemi sem fer fram á umræddum stað)):

fara (upp) á bókasafn; fara niður á lögreglustöð; fara niður á pósthús; leggja e-n inn á sjúkrahús; senda e-n á (dýran) skóla; (vera af gamla skólanum); skreppa á skrifstofuna; skreppa fram á kaffistofu; leggjast inn á spítala/skurðstofa; fara með bíl á verkstæði; vista e-n á stofnun; fara á stöð(ina) (79 af stöðinni); skreppa á vinnustofu sína.

A2. á e-ð (óbein merking):

fara á fund/ráðstefnu; fara á mót; fara á skemmtun/sýningu, fara á tónleika/ball; fara á völlinn; senda e-n á námskeið; skreppa á æfingu.

B1. í e-ð (bein merking):

fara út í búð; fara út í fjós/hlöðu; fara í leikhús; fara upp/vestur í skóla, fara fram/inn í stofu, skreppa upp í Háskóla; fara upp í ris/niður í kjallara/geymslu; fara (út) í smiðju.

B2. í e-ð (óbein merking):

fara í afmæli; fara í boð/móttöku; fara í fýlu; fara í frí; fara í samkvæmi (partí); fara í smiðju e-s.

A1 eða B1:

fara á bíó/í bíó; eiga sæti á þingi/vera niðri í þing; vinna á leikskóla/í leikskóla; bíða frammi/inni í stofu/frammi á kaffistofu; bíða í stofunni/á vinnustofu sinni;
                                                                      
Af dæmunum virðist mega ráða að A-dæmin vísi flest til þeirrar starfsemi sem fer fram á stað fremur en staðarins sjálfs (pósthús, safn) eða stofnunar (lögreglustöð) en B-dæmin fremur til byggingarinnar sjálfrar. Enn fremur er athyglivert að einungis kemur upp vafi á milli dæma í beinni merkingu, þ.e. A1 og B1.

Ég minnist þess úr æsku (laust eftir 1950) að foreldrar mínir töluðu ávallt um að kaupa bílæti og fara á bíó en í skóla var mér kennt að rétt væri að fara í bíó og bílæti væri hrá dönskusletta. Ég fellst fúslega á hið síðara en miðað við það sem að framan greindi er fullkomlega rökrétt að fara á bíó og miða þá við opinberan stað (A1), ekki verður séð að betra sé að miða við bygginguna (kvikmyndahúsið) og tala um að fara í bíó (B1).  Elsta dæmi sem ég hef séð á prenti um þetta efni er fara á bíó (m20 (ThFrLok II, 86)) og ég gladdist í hjarta mínu þegar ég sá að Böðvar Guðmundsson rithöfundur fer á bíó (Töfrahöllin, bls. 231).

Í nútímamáli er afbrigðið fara í bíó nánast einhaft og er engin ástæða til að amast við því en hér sem endranær getur verið gaman að skoða málsöguna og reyna að átta sig á því hvað valdið geti óvissu um notkun.

Jón G. Friðjónsson, 10.12.2016
 

Lesa grein í málfarsbanka


Í fornu máli og síðari alda máli er í langflestum tilvikum kerfisbundinn merkingarmunur á fs.-samböndunum að e-u og af e-u. Í allnokkrum tilvikum er notkun forsetninganna og af þó á reiki. Þetta á t.d. við um dæmin vera birgur að/(af) e-u/heyjum og vera auðugur að/(af) e-u. Dæmi sem þessi þarfnast skýringar og er þá vænlegast að kanna merkingu fs. og af, athuga sérstaklega hvað það er sem greinir þær að.

Forsetningarnar og af geta í beinni merkingu báðar vísað til staðar, þ.e. vísar ýmist til (1) kyrrstöðu/dvalar [hvar] (sitja að búi sínu; sitja einn að sínu) eða (2) hreyfingar [hvert], (ganga að húsinu) en fs. af vísar jafnan til hreyfingar af stað [hvaðan] (fara/halda/leggja af stað). Eins og allar aðrar forsetningar geta fs. og af vísað til óbeinnar merkingar. Sem dæmi má nefna að dvalarmerking fs. (1) elur af sér tillitsmerkingu (‘með tilliti til, að því er varðar’), sbr. A-dæmin í fyrra dálki töflunnar hér á eftir. Í afleiddri merkingu getur fs.-liðurinn af+þgf. vísað til ‘orsakar,’ t.d.: hafa áhyggjur af e-u ‘hvaðan’ > ‘hvers vegna, sökum.’ Í flestum tilvikum er þessi merkingarmunur skýr, sbr. dæmin í eftirfarandi töflu:

            A. [hvar] ‘með tilliti til’          B. [hvaðan] ‘orsök; (‘frá’)’    
            ávinningur er e-u;              hafa ávinning af e-u
            bragð er/brögð eru e-u       finna bragð af e-u (mat)
            e-m er heiður e-u               eiga heiðurinn af e-u
            e-m er ami e-u                    hafa ama af e-u
            e-m verður mein e-u          e-m verður (ekki) meint af e-u
            e-m er skapraun e-u           hafa skapraun af e-u
            gagn er e-u                         hafa gagn af e-u
            gaman er e-u                      hafa gaman af e-u
            sómi/sæmd er e-u              hafa/hljóta sóma/sæmd af e-u
            það er skömm ­e-u              hafa/fá skömm af e-u
            það er ­skaði ­e-u                 hafa/hljóta skaða af e-u­­
            vera kunnur e-u                 vera kunnur af e-u (‘fyrir e-ð’).

Auðvelt er að tilgreina miklu fleiri traust dæmi um hvora tveggja notkunina, dæmi sem sýna að í stórum dráttum er málnotkunin í föstum skorðum.  Jafnframt blasir við að upp getur komið óvissa um notkun í dæmum af þessum toga. Ástæðan virðist vera sú að merkingarmunur orðasambandanna birgur að e-u/heyjum ‘eiga nóg með tilliti til e-s’ og birgur af e-u/heyjum ‘eiga nóg e-s’ virðist óskýr fyrir sumum, hann verður með öðrum orðum umframur með þeim afleiðingum að nota má hvora myndina sem er.

Munurinn á að+þgf. í tillitsmerkingu og af+þgf. í orsakarmerkingu er skýr í fornu máli, sbr. eftirfarandi dæmi þar sem báðar orðskipanirnar eru notaðar í nábýli ef svo má segja:

ríkur að eignum ... og faðir hans frægur af hreysti (s13 (Str 188));
styrkur að afli ... mildur og örlyndur af peningum og reyndur að fullkomnum trúleik (s14 (ÓT I, 282)).

Dæmi af þessum toga eru fjölmörg í fornu máli og segja má að það sé að vonum að eitthvað gefi eftir. Elsta dæmi úr síðari alda máli þar sem ruglings virðist gæta er úr Guðbrandsbiblíu:

Og Abraham var stórauðugur að kvikfé svo og líka af silfri og gulli (1. Mós 13, 2 (GÞ)).

Með lo. fátækur, ríkur og snauður er jafnan notuð fs. en í nútímamáli gætir þess nokkuð að með þeim sé notuð fs. af.  Hér skulu einungis tilgreind dæmi með lo. fátækur:

fátækur af auðlindum (f21); fátækur af hráefnum (f21);
undanrenningin er fátækari af fitu (f20 (Skóleldhús 9 (OHR)));
Sé loftið, sem dýrið andar að sér, of fátækt af súrefni, getur ... (f20 (MeinDýr 6 (OHR)));
Vér Íslendingar erum fátækari af öðru en guðsorðabókum (Þjólf 12.1.1884, 1).

Ætla má að óvissa um notkun í dæmum af þessum toga eigi rót sína í því að merkingarmunur sé ekki skýr, hann geti jafnvel orðið umframur. Að lokum skal teflt fram dæmum andstæðum þessu þar sem merkingarmunurinn virðist skýr:
            Maðurinn er frægur að endemum [tillitsmerking]
            Maðurinn er frægur af verkum sínum [orsakarmerking].

Jón G. Friðjónsson, 1.4.2017

Lesa grein í málfarsbanka


Það blasir við að í nútímamáli er talsvert los á notkun forsetninganna af og , það kemur glöggt fram í eftirfarandi dæmum:

Ef að [þ.e. af] kaupum Everton á Gylfa verður (10.7.17);
glanstímarit sem er markaðssett að [þ.e. af] ungum konum (20.10.16, 20);
Heiðurinn að [þ.e. af] þeirri lækkun á vinstristjórnin og sú sem nú situr um það bil til helminga (24.2.17, 8);
Varpa ljósi á málið [plastbarkamálið] í heild sinni þannig að draga megi að [þ.e. af] því sem bestan lærdóm (21.2.17, 11);
Það var enginn afgangur að [þ.e. af] sigri FH-inga en þeir náðu að merja eins marks sigur (6.3.17);
með því að láta [NN] hafa upptöku að [þ.e. af] samtali sínu við XY (11.12.09);
[þ.e. af] ofangreindu er ljóst að það má sæta tíðindum (4.11.08);
að festa gengið sé væntanlega aðgerð að [þ.e. af] hans [bankans] hálfu til þess að vinna tíma (8.10.08);
Það var erfitt að vinna að [þ.e. af] heilindum fyrir VR og sitja um leið undir gagnrýni (11.11.08);
Þá er hann sagður eiga heiðurinn að [þ.e. af] því að Ísland varð aðili að EES-samningnum árið 1994 (1.12.08);
í nýrri auglýsingu fyrir Sjóvá sem auglýsingastofan Hvíta húsið á heiðurinn að [þ.e. af] (Frbl 10.2.10);
Er eftirsjá af [þ.e. ] Guðna [er hann hverfur] úr stjórnmálum (19.11.08);
Indverjar og Kínverjar munu eflast af [þ.e. að] áhrifum næstu áratugina (Txt 21.11.08).

Af sögu íslenskrar tungu má ráða að merkingarmunur fs. og af er í langflestum tilvikum skýr en af ofangreindum dæmunum má sjá að þar ægir öllu saman, óreglan virðist nánast tilviljanakennd. Það er reyndar ekki nýtt að í ákveðnum tilvikum koma fram veilur í kerfinu ef svo má að orði komast. Sem dæmi má taka að fs. er algeng í tillitsmerkingu (‘að e-u leyti; með tilliti til e-s’), t.d.:

vera þrotinn að kröftum; vera hniginn að aldri; vera farinn að heilsu/kjarki; vera valdur að e-u; þekkja e-n að góðu einu.

Í sumum samböndum virðist forsetningin af notuð í svipaðri merkingu og kemur þá upp óvissa. – Það er vitaskuld ekki vinnandi vegur að fjalla um þetta í skömmu máli en frekar en ekkert skulu tilgreind nokkur dæmi. Ég hef alllengi haft áhuga á þessu fyrirbrigði og haldið þeim dæmum til haga sem eg hef rekist á en víðsfjarri fer því að þau séu nægilega mörg til að rísa undir traustri lýsingu. Til samanburðar kannaði ég lauslega hvort samsvarandi forsetningasambönd væru tilgreind í Íslenskri orðabók (Íob) og/eða Orðabók Sigfúsar Blöndals (SBl): 

auðugur e-u: a. að e-u (Íob); – (SBl).
auðugur að veraldlegum gæðum; Þessi ár ... hafa án efa verið honum hamingjusöm og auðug að innra lífi (TG72, 194); Hann var jafnauðugur að orðum sem hugmyndum (ÁP47, 418); auðugir að peningum (m19 (ÞjóðsJÁ2 II, 174)); blóðvökvinn er auðugur að vatni (TBókm VI, 238); Blöðin eru í seinni tíð næsta auðug að illyrðum (Send VI, 287 (1883)); auðigur að lausafé (Fris 23); auðigur að fé (ÍF XXV, 8); Allar auðgar að ölmusum en snauðar að aurum (Leif 46 (1200–1225)).

auðugur af e-u: gífurlega auðug af auðlindum (f21 (JOHalld 27)); enda mun konan hafa verið auðugri af líknarlund en veraldlegum fjármunum (TG72, 178); hafið umhverfis landið er mjög auðugt af dýrum (Andv 1895, 138); Þeir voru auðugir af peningum (m19 (ÞjóðsJÁ II, 171)); bókin er æði auðug af prentvillum (m19 (Fjöln VII, 87)); guð sá auðigur er af miskunn (Ef 2, 4 (OG)).

birgur e-u: b. að (af) e-u (Íob); b. að e-u (SBl).
vera birgur að heyjum (Búfræð 1.1.1947, 160); Það er gott að vera birgur að alls konar ... skartgripum (Vikan 13.4.1944, 9); birgur að nauðsynjavöru (Samvinn 1.5.1928, 244); hann [Þorkell] var birgur vel að kosti og þó lítilmenni (ÍF VII, 166).

birgur af:
vissi vel hvað mörg heimili voru illa birg af nauðsynjavöru (f20 (EyjGMinn I, 73)); Oft var Þorvaldur svo birgur af nauðsynjavöru ýmiss konar að menn sóttu til hans (Skút I, 419).

fátækur e-u:  – (Íob); – (SBl).
Krít er fátæk að málmum (m20 (Grikkl I, 28)); Ísland er á að sjá fátækt að náttúrugæðum (m19 (MGrÚrv 182)); Því að svo voru þeir feðgar fátækir að fémunum að ... (ÍF X, 206 (1400)); fátækur að fémunum en frægur að góðum verkum (s14 (Pst 1)); eg er fátækur að peningum og þó fátækari að ríki og virðingu (Rém 88 (1450–1475)).

fátækur af:
fátækur af auðlindum (f21 (JOHalld 28)); fátækur af hráefnum (f21 (JOHalld 28)); undanrenningin er fátækari af fitu (f20 (OHR))); Sé loftið, sem dýrið andar að sér, of fátækt af súrefni, getur ... (f20 (OHR))); Vér Íslendingar erum fátækari af öðru en guðsorðabókum (Þjólf 12.1.1884, 1).

ríkur e-u: – (Íob); – (SBl).
ríkur að fé og ríkur í lund (s19 (Þjvu 7, 63)); hvort ertu svo ríkur ... að gulli og silfri og öðrum gersemum sem sagt er (Vikt 39 (1450–1475)); prestur ... ríkur að auðæfum (Alfr I, 57 (1387)).

ríkur af e-u:
Enginn segi sig af öllu ríkan (f19 (GJ 93)).

snauður: – (Íob); s. að e-u (SBl).
Auk heldur er sem vænta mátti Sigurður gersnauður að fé, enda bætir það ekki úr skák að (TG72, 195); snauður að lífsreynslu en ríkur að bóklegri spekt (SvKr62, 18); Jón Sigmundarson ... var vinum horfinn og snauður að fé (f19 (JEsp III, 61)); hann var snauður að fé og eigi mjög vinsæll af alþýðu manna (ÍF III, 6).

snauður af
slyppur og snauður af veraldlegum efnum (m20 (JGuðnSkTh I, 16)); formálinn, sem er svo snauður af lofi um yður sem mér var auðið (ÚrfórJÁ I, 350 (1861) (OHR)).

***

Ég hef vanist því að blaðamenn og fjölmiðlamenn séu margir hverjir öflugir íslenskumenn. En í þeirri stétt sem öðrum eru mönnum vitaskuld mislagðar hendur. Ekki alls fyrir löngu las ég grein þar sem fjallað var um kynferðisofbeldi og þar sagði m.a.:

Þeir [karlarnir X og Y] eiga sín á milli [þ.e. ‘alls, samtals’] fimm dætur og hafa fjórar þeirra lent í [‘orðið fyrir’] kynferðisofbeldi (13.7.2017);
Viðbrögðin hafa rétt við bakið á þolendum ... [brotamannsins NN] (15.7.17, 4).

Í fyrra dæminu er sín á milli notað í fráleitri merkingu. Tveir karlar geta rætt eitthvað sín á milli en ekki geta þeir átt börn sín á milli. Í síðara dæminu mun vera ruglað saman orðasambandinu rétta við (kann að vísa til skips í kröppum sjó) og orðatiltækinu styðja við bakið á e-m. – Sumir henda gaman að dæmum sem þessum enda eru þau naumast til annars.

Jón G. Friðjónsson, 27.10.2017

Lesa grein í málfarsbanka


Í síðasta pistli var rætt um muninn á forsetningunum og af og finnst mörgum ugglaust nóg komið af svo góðu. Þó skal enn hjakkað í sama farið og þessu sinni sýnd dæmi þar sem undirrituðum finnst merking fs. og af nokkuð mismunandi:

frægur ‘með tilliti til’:  f. að (af) (Íob); – (SBl).
samt hafði ég hlotið ljótar nafngiftir og orðið frægur að endemum (s20 (ÓJSigSeið 15 (OHR)));
kona og fræg að ætt og mörgum góðum hlutum (Mork 448 (1275));
fægur að hreysti sinni (GNH 112 (1200–1225)).

frægur af: ‘fyrir, sakir’.
Margur hefir orðið frægur og feitur af [‘fyrir’] annarra fordjörfun (f19 (GJ 220));
varð Hyrningur allfrægur af [‘fyrir’] þessi sókn (ÓT II, 278);
kjósa þann dauðann er vér viljum helst hafa og vér verðum frægstir af [‘fyrir’] (m14 (Pröv 362));
frægur mjög af [‘fyrir’] hernaði sínum (ÓH 53 (1250–1300)).

kunnur e-u (háttprýði/vandvirkni):
NN er öllum að góðu kunnur;
Eg að mínu leyti gat ekki verið kunnur að því ... (Alþt 1855, 751 (OHR));
En hver að þessu verður kunnur og sannur ... (Alþ IV, 13 (1606)).

kunnur af e-u:
Hann var kunnur víða um landið, bæði af ferðum sínum um Austfirði en þó sérstaklega af Íslendingasögunum (StÞórðNú 12 (OHR));
var þá 24 ára að aldri og kunnur af störfum sínum í þágu flugmála (m20 (Virk I, 50)).

ólétt :
konan er ólétt að fyrsta barni sínu;
hún var ólétt að honum (f18 (Víd 40));

ólétt af:
fannst hún ólétt af [‘fyrir tilverknað’] heilögum anda (Matt 1, 18 (OG)).

Dæmin virðast öll góð og gild í þeim skilningi að heimildir eru traustar. Undirrituðum virðist merkingarmunur skýr er ekki er víst að allir séu sammála því.

Álitamál um notkun fs. og af eru tiltöluleg fá, í flestum tilvikum leikur enginn vafi á um notkun. Hér skal einungis litið á tvö dæmi eða munstur:

Fs. vísar til kyrrstöðu (‘hvar’) en fs. af til hreyfingar (‘hvaðan’), sbr. eftirfarandi andstæður:

(1)
e-m er ánægja/heiður ... e-u                                  hafa ánægju/heiður ... af e-u
gaman/gagn er e-u                                                hafa gaman/gagn af e-u  

Orð sem falla inn í munstur (1) skipta ugglaust tugum í íslensku, lesendur geta gengið úr skugga um það með því að leita í huga sér.

Fs. getur vísað til tíma (‘þegar’) í tilteknum samböndum en fs. af getur vísað til háttar eða orsakar (‘hvaðan’), sbr.:

(2)
gefnu tilefni ...                                          í tilefni af e-u ...
teknu tilliti til e-s ...                                   af þessu tilefni ...
svo stöddu/mæltu ...                                 sjá e-ð af tilviljun
að yfirlögðu ráði ...                                       af ásettu ráði ...

Orð sem falla að munstri (2) eru fjölmörg og munurinn virðist í flestum tilvikum skýr að undanskildu síðasta dæminu. Á alllöngum kennaraferli mínum tókst mér fremur illa að færa nemendum heim sanninn um það að orðasambandið að yfirlögðu ráði vísaði (augljóslega) til tíma en í orðasambandinu af ásettu ráði fælist háttarmerking en ég kann þó ekki betri skýringu. 

***
Lo. óléttur vísar jafnan til konu í merkingunni ‘vanfær, með barni’. Orðið er gamalt, kemur t.d. fyrir í Staðarhólsbók Grágásar (GrgSt 163) og í Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar (Matt 1, 18 (OG)). Elstu dæmi um myndina kasóléttur er hins vegar frá 20. öld:

Ég einn varð að dragast áfram í hægðum mínum kasóléttur (fm20 (ÞórbÞBréf 110 (OHR))).

Ekki virðist mér augljóst af hvaða rótum forliðurinn kas- er runninn og hvergi hef ég rekist á skýringar enda hefur orðið hvorki ratað í almennar orðabækur né orðsifjabækur.  Elstu dæmi um svipað orðafar eru:

kasbomm (Spegill 1935 12, 95 (OHR)); kashlaðinn (m20 (KrJónsSjón 165 (OHR)) og kasheitur (SjómVík 1950, 154 (OHR)).

Sá sem þetta ritar lætur sér detta í hug að forliðurinn kas- kunni að vera leiddur af kös (kvk.) en trúlega þó fremur af so. kasa, sbr. lo. kashlaðinn ‘mjög hlaðinn’. – Sé þetta rétt má sjá hér dæmi um skemmtilega mynd sem einhver ókunnur málnotandi hefur komið á flot, mynd sem er höfundarlaus eins og flest fagurt í máli okkar.

Jón G. Friðjónsson, 4.11.2017

Lesa grein í málfarsbanka


Orðasambandið bera e-ð af sér vísar til þess er menn verjast því sem borið hefur verið á þá með því að bera e-ð fyrir sig og er það kunnugt í ýmsum myndum, ýmist í beinni merkingu eða óbeinni, t.d.:
 
bera blak af e-m (s17); bera af e-m lagið (m14 (Mar 82)); ber af sér lagið (Sturl I, 372);
en þó þótti oss hún [víglýsingin] bera morð af veganda (DI XI, 679 (1548)); bera sigur af e-m (f13 (Mar xxxv));
það högg mundi fært hafa Philotam til heljar ef eigi væri af honum borið (AlexFJ 41);
Gissur Þorvaldsson ... bar vel af sér harma sína og var kátur um veturinn við menn sína og vini (Sturl I, 496).

Einnig er orðasambandið kunnugt í merkingunni ‘þræta fyrir e-ð, neita e-u’ með vísun til þess sem borið er á menn, sbr.:

sagðist það meðkennast [‘viðurkenna’] að það hefði hann sagt og það gæti hann ei af sér borið (Alþ III, 362 (1605))

Einnig er myndin mega/geta ekki af sér borið ‘geta naumast borið kvöl/þjáningu (hljóðalaust)’ algeng, t.d.:

Jón var orðinn grænn í framan og mátti varla af sér bera, það sló köldum svita út á riðandi skrokknum á mér (GGRit III, 17);
hún gat varla af sér borið (m16 (Reyk II, 394)).

Ekki skiptir máli hvort menn bera af sér högg, harm eða áburð, myndmálið er skýrt og merkingin gagnsæ.

***

Ekki liggur ávallt í augum uppi hvort nota skuli forsetninguna eða af í tilteknum orðasamböndum. Af dæmum má ráða að meginreglan sé sú að fs. vísi til kyrrstöðu en af hins vegar til hreyfingar. Sagt er að betra sé að veifa röngu tré en öngu og því skal eftirfarandi broti úr töflu teflt fram:

            að (kyrrstaða (hvar))              af (hreyfing (hvaðan))

            e-m er ami að e-u                   hafa ama af e-u
            e-m er ánægja að e-u             hafa ánægju af e-u;
            ávinningur er að e-u               hafa (lítinn/mikinn) ávinning af e-u
            bragð er að e-u                       finna bragð af e-u
            e-m er gleði að e-u                 hafa gleði af e-u
            e-m er heiður að e-u               hljóta/eiga heiðurinn af e-u
            gagn er að/í e-u                      hafa gagn af e-u
            gaman er að e-u                     hafa gaman af e-u
            óhagræði er að e-u                 hafa óhagræði af e-u
            skaði er að/í e-u                      hljóta skaða af e-u
            e-m er skapraun að/í e-u         hafa skapraun af e-u
            skemmtun er að e-u                hafa skemmtun af e-u
            sómi/skömm ... er að e-u        hafa sóma/skömm ... af e-u.

Fjölmörg önnur orð falla inn í þetta munstur og lesendum er vitaskuld í lófa lagið að leita í huga sér og finna þannig fleiri orð af þessum toga. Hér er ekki svigrúm til að tefla fram raunverulegum dæmum til að sýna notkunina. Á það skal bent að í töflunni eru valdar tvær sagnir, vera með og hafa með af en fleiri sagnir falla inn í þetta munstur, t.d. verða og þykja með og finna með af.

En ef þetta er jafn einfalt og ráða má af töflunni liggur beint við að spyrja hvað valdi þá óvissunni, einkum með einstökum orðum? Hér skal því haldið fram að taflan sýni í grófum dráttum þann merkingarmun sem að baki liggur en hins vegar sé nokkurt svigrúm til að túlka einstök dæmi með mismunandi hætti. Hér skal einungis litið á orðin ávinningur og gaman af þessum toga:

1. ávinningur :
mikill/lítill ávinningur er að e-u/hagræðingu;
sjá ekki ávinninga að e-u (2018);
telja sér ávinning að e-u (m20 (LKrVestl II, 25)).

2. ávinningur af:
Þá þarf jafnframt að koma skýrt fram hvaða áþreifanlegur ávinningur hefur orðið af kaupum skattrannsóknarstjóra á gögnum (Mbl 12.1.17, 19);
Mikill ávinningur af [að] rafbílavæðingunni (Mbl 4.5.18, B2);

Er ávinningur af [að] því að skima fyrir mergæxli og forstigi þess? (Frbl 1.12.16, 27);
hirða ávinning af skattalækkunum (VísirDV 3011.1998, 1);
kaupmenn hafa ekki lítið gagn og ávinning af þessari sigling (Alþ III, 251 (1602));
sækjandi sér ávinning [sem stafar] af ráni og herfangi (Safn XII, 2 (1645)).

Að mati undirritaðs kemur einungis upp vafi í sumum dæmanna af síðari gerð (2), sbr. innskot mín innan hornklofa, þ.e. unnt er að túlka merkinguna sem vísun til kyrrstöðu () eða hreyfingar (af).

3. gaman :
Þá mun Hrútur hlæja og þykkja gaman að (ÍF XII, 61);
því að óskírð [‘óhrein’] eru þess eyru er gaman hendir að illum tíðindum eða sauryrðum (Íslhóm 85v16; GNH 55);
hendu þeir mikið gaman að því að eiga við hann (Mork 130). 

4. gaman af:
höfum vér gaman af öllu sem oss lystir (ÍF IX, 9 (1330–1370));
Hvort sem satt er eða eigi þá hafi sá gaman af, er það má að [vl. af] verða, en hinir leiti annars þess gamans er þeim þykkir betra (FN III, 151 (1300–1325));
hann vissi fyrirsát Laugamanna fyrir Kjartani og vildi eigi segja honum en gerði sér af gaman og skemmtan af viðskiptum þeirra (m14 (ÍF V, 160)).

Loks er þess að geta að með ýmsum sögnum af þessum toga er ýmist notuð fs. eða í, t.d.:

hagræði að/í e-u; gagn að/í e-u; fengur að/í e-u; huggun að/í e-u o.fl.

Í sumum tilvikum kann lh. fólginn að vera undanskilinn, sbr.:

töldu meiri ávinning í því fólginn (m20 (JóhBirk 147));
eg sé landsmönnum öngvan ávinning í þeirri breytni (f18 (PVídAld 11)).

Jón G. Friðjónsson, 27.7.2018

Lesa grein í málfarsbanka

Óvirkur
[Hugbúnaðarþýðingar]
samheiti af
[enska] Off

1 af fs. (ao.) ‘frá, burt’; sbr. fær., nno. og sæ. av, d. af, gotn. af, fe. æf, of, fhþ. ab(a), lat. ab (< *ap), gr. ápo/apó; sk. afar, afr (2), aftur, at (4), efja, eftir, efsa, öfund, öfugur og e.t.v. aftann. Sjá af- (2).


2 af- forskeyti; sbr. fær., nno. og sæ. av, d. af-, gotn. af-, fe. of-, fhþ. ab-, aba-, abo-, lat. ab-, gr. apo-, fi. apa-. Sjá fs. af. Ýmist gamalt forskeyti eins og t.d. í afbragð, aflát, afráð, afrek o.s.frv. eða síðar forskeytt fs. eða ao., sbr. t.d. afdráttur, afhýða, afrækja o.fl. Forskeytið heldur oft eiginlegri (staðarlegri) merkingu sinni, sbr. t.d. afbjarga, affjalla, afhús, afhvarf, en stundum verður tákngildi þess niðrandi eða herðandi, t.d. afgelja, afgera, afát ‘ofát’, afgamall, afkostir, afstopi ‘ofstopi’, eða meira eða minna óeiginlegt, t.d. í afráð, afrek.