aftur fannst í 7 gagnasöfnum

aftur aftur á bak; aftur á móti; hún sat aftur í (sjá § 2.6.1 í Ritreglum)

aftur atviksorð/atviksliður

um endurtekningu á hreyfingu og stefnu, á ný

ég ætla að fara núna en koma aftur á morgun

bókin var svo góð að ég ætla að lesa hana aftur

<ganga> fram og aftur

líta aftur

aftur á bak

aftur og aftur

enn og aftur


Sjá 2 merkingar í orðabók

aftur ao
reyna aftur
liggja aftur á bak
hugsa fram og aftur um <þetta; hann, hana>
róa fram og aftur
halda aftur af <honum, henni>
Sjá 100 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Nafnorðið mót (hk.) er býsna flókið að merkingu, bein merking getur m.a. verið ‘fundarstaður, fundur, samkoma’. Í fjölmörgum samböndum hefur mót hins vegar glatað eigin merkingu og fengið í stað hennar það sem kalla má hlutverksmerkingu. Sem dæmi má nefna þróun orðasambandsins til móts við ‘til fundar við’ sem breytist fyrst í móts við en getur síðan fengið myndina á móts við í báðum tilvikum í breyttri merkingu.
 
Annað dæmi um breytta merkingu no. móts er orðasambandið aftur á/(í) móti/(mót). Það er ekki kunnugt í fornu máli en kemur fyrir í ungum afritum í merkingunni ‘í staðinn’:

en Sörli fekk hans systur aftur í móti (FN III, 228);
en hann hét henni afarkostum aftur í mót (FN II, 40);
taka hundraðfalt aftur í mót (Mar 1049).

Svipuð merking er einnig algeng í síðari alda máli, t.d.:

Ég gat reglulega kennt í brjóst um sjálfa mig þegar hann unni mér ekki aftur á móti (m19 (Fjöln I, 156));
til þess að þóknast þeim og ná aftur í móti ýmsum hagsmunum fyrir sig og ættmenn sína (m19 (PMMið 181)).

Elstu dæmi úr síðari alda máli eru frá 17. öld og þar virðist merkingin vera ‘hins vegar’:

Þórður skal aftur á mót henni tryggð og hollustu ... auðsýna (Safn XII, 243 (1669));
Hann aftur á mót skal í lærdómi og lifnaði við alla skikkanlega og skynsamlega umgangast (Safn XII, 243 (1669));
*En þér til heiðurs aftur á mót (m17 (HPPass XIV, 25));
En þar aftur á móti verður hann [eldurinn] sá allra skaðsamlegasti (s18 (JS 339));
í því aftur á mót, sem þeir neita sé til orðið af tilviljun (s19 (TBókm XIX, 7)).

Orðasambandið þvert á móti (e-u) á sér samsvaranir í fornu máli og þar virðist merking vera bein:

var það og þvert í móti mínum vilja að hann var hingað boðinn (s15 (ÍF XIII, 154));
En eg vil ekki ganga með því máli, ef það er þvert mót þínu skapi (Flat II, 159);
nú þvers í móti (Hsb 179 (1302–1310)).

Elsta dæmi úr síðari alda máli er frá 16. öld:
bífalar [‘skipar’] þar þó þvert í móti (Alþ I, 289 (1574));
Hér þvert á móti gjöra menn að þeir bæði dýrka þau [skurgoð] og vegsama (DI XI, 531 (1547)).

Hér virðist merkingin vera óbein og ber notkunin keim af dönsku (tværtimod), sbr. einnig:
 
þvert á móti er eins og alveg hafi slegið í baksegl undir eins og stjórnarskráin var gefin með þjóðhátíðinni (m19 (BGröndRit IV, 419)); 
enginn skaði ... sannaður ... heldur þvert á móti (Ldsyrd I, 308 (1809)).

***

Á þessum vettvangi hefur verið vikið nafnorðastílnum svo kallaða, tilhneigingu til að ofnota nafnorð eða búa til ‘ný’ samsett nafnorð. Dæmi um þetta blasa víða við. Á forsíðu Morgunblaðsins í morgun gat t.d. að líta þriggja dálka fyrirsögn:

Efla þarf skaðaminnkun (Mbl 5.1.17, 1).

Í meginmáli mátti lesa að um var að ræða það sem kallað var skaðaminnkunarverkefni Rauða krossins, einnig kom fram að brýnt væri að þjónusta þennan hóp út frá skaðaminnkun og enn fremur: Þarf að efla skaðaminnkunarþjónustu verulega (Mbl 5.1.18, 14). – Ekki er öll vitleysan eins, þá væri ekkert gaman að henni.

***

Í Ceciliu sögu meyjar má lesa skemmtilegar vangaveltur um ‘heimsins mekt’:

Allt veldi manna er sem belgur blásinn sá [er] þegar slaknar og visnar (Heil I, 291 (1500));
Allt veldi manna er sem vindböllur [‘blaðra’] sé blásinn er svo sýnist sem fullur sé og þrútinn en hann visnar allur þótt einni nálu sé stungið á honum (Heil I, 291 (1500)).

Jón G. Friðjónsson, 5.1.2018

Lesa grein í málfarsbanka

aftur
[Sjómennsku- og vélfræðiorð] (á skipi)
[enska] aft

aftur, †aptr ao. ‘til baka, á ný’; sbr. fær. aftur, nno. atter, nsæ. åter, fsæ. apter, d. atter, fe. æfter, fhþ. aftar, gotn. aftra, sbr. gr. apōtérō ‘lengra í burtu’, sk. af (1), afar, eftir o.s.frv.; sbr. einnig aftan ao. ‘að baki, að aftanverðu’, nno. attan, fe. æftan, gotn. aftana ‘aftan frá’. Sjá aftan.