bæ fannst í 7 gagnasöfnum

Bær Karlkynsnafnorð, örnefni

bær Karlkynsnafnorð

bær 1 -inn bæjar; bæir niðri í bæ; saga til næsta bæjar; fregnir af bæjum; bæjar|burst; bæja|hverfi

bær 2 bær; bært STIGB bærari/bærri, bærastur

Bær -inn Bæjar Bæjar|hreppur

upphrópun
óformlegt

óhátíðleg kveðja, bless

bæ, ég er þá farin

bæ bæ, sjáumst í kvöld


Fara í orðabók

bær nafnorð karlkyn

bæjarfélag, kaupstaður, borg

<vera staddur> úti í bæ

koma í borgina, kaupstaðinn, utan að landi eða af þjóðveginum

fara í miðbæinn

<fara> niður í bæ

koma í borgina, kaupstaðinn, utan að landi eða af þjóðveginum

fara í miðbæinn

<það er margt fólk> niðri í bæ

koma í borgina, kaupstaðinn, utan að landi eða af þjóðveginum

fara í miðbæinn

<eiga heima> í bænum

koma í borgina, kaupstaðinn, utan að landi eða af þjóðveginum

fara í miðbæinn

<fara> í bæinn

koma í borgina, kaupstaðinn, utan að landi eða af þjóðveginum

fara í miðbæinn

<koma> í bæinn

koma í borgina, kaupstaðinn, utan að landi eða af þjóðveginum

fara í miðbæinn


Sjá 2 merkingar í orðabók

bær no kk (sveitabær)
bær no kk (kaupstaður)
bær lo

Eignarfall getur gegnt mismunandi hlutverki eins og sjá má af eftirfarandi dæmum:

A. Sigurður er hvers manns óvinur ‘Sigurður er óvinur allra’
B. Sigurður er hvers manns níðingur ‘hver maður níðir Sigurð’

Í A-dæminu vísar eignarfallið til frumlags en í B-dæminu vísar það til andlags eins og sjá má af merkingarskýringunni, umorðuninni. Í nútímamáli er A-gerðin mjög algeng en B-gerðin sjaldséð. Orðasambandið vera hvers manns níðingur ‘sá sem allir spotta (allir beina níði að)’ er orðfræðilega sérstakt og ber þar þrennt til. Í fyrsta lagi er það notað aftur og aftur óbreytt sem ein heild; í öðru lagi er merking þess sérstök eins og vikið hefur verið að og í þriðja lagi krefst uppruni þess skýringa. Notkunardæmi eru auðfundin á vefnum tímarit.is, t.d.:

Sá sem það [drengskaparheit] brýtur er hvers manns níðingur (Lindin 1.1.1946, 14);
verða hvers manns níðingur við það að vega fóstbróður sinn (Ársr.Nemendasamb.Laugaskóla 1.1.1932, 174);
Verst var að vera hvers manns níðingur, öllum óheill (Jörð 1.9.1932, 174);
ella heita hvers manns níðingur (Heimskr 6.7.1899, 2).

Uppruna orðasambandsins kann að mega rekja til Brennu-Njáls sögu:

að þú hefnir allra sára þeirra er hann hafði á sér dauðum eða heit hvers manns níðingur ella (ÍF XII, 291), sbr. einnig Egils sögu:
hafi sá fé þetta, lönd og lausa aura, er sigur fær en þú ver hvers manns níðingur ef þú þorir eigi (ÍF II, 158).

Eins og áður gat er B-gerðin afar sjaldgæf í síðari alda máli en fjölmargar hliðstæður eru auðfundnar í fornu máli, t.d. í Hávarðar sögu Ísfirðings:

þú munt líkjast föður þínum og vilja vera ræningi Ljóts [‘sá sem Ljótur rænir’] (ÍF VI, 338) og
Þeir segja víg Ljóts [‘að Ljótur var veginn’] (ÍF VI, 339).

***

Smáorðiðer kunnugt sem upphrópun í fornu máli og fram í nútímann en notkun þess sem kveðju í merkingunni ‘halló’ er naumast eldri en frá síðasta þriðjungi 20. aldar, t.d.:

Hæ (öll); Hæ, manni; Hæ, þú þarna.

Hér gætir áhrifa frá ensku: hi (eftirhermuorð) eða hey. Smáorðið , einnig bæ-bæ, er í nútímamáli einnig notað sem kveðja í merkingunni ‘bless’. Það er fengið úr e. good-by, good-bye, samandregin mynd úr God be with ye (Klein), sbr. enn fremur e. bye; bye-bye (barnamál) (Klein).

Á haustmisseri 1987 dvaldist ég í Bandaríkjunum og er mér mjög minnisstætt að mér þótti sérkennilegt að þar heilsaði afgreiðslufólk í verslunum viðskiptavinum með og er þeir fóru fylgdi þeim eða bæ-bæ. Ég hafði aldrei heyrt þetta fyrr en um svipað leyti munu þessi kveðjuorð hafa náð að festa rætur í íslensku og fyrri hlutinn (hæ-ið) mun reyndar algengur í nágrannamálum okkar (d. hej; þ. hei) en hvorki í dönsku, sænsku né norsku finn ég bæ-inu nokkurn stað.

Jón G.Friðjónsson, 7.1.2017

Lesa grein í málfarsbanka

bær
[Læknisfræði]
[skilgreining] Sem hefur alið afkvæmi einu sinni eða oftar.
[enska] parous

samfelld byggð
[Landafræði] (2.3)
samheiti bær, þéttbýli, þorp
[enska] agglomerated settlement

kaupstaður
[Landafræði] (2.3)
samheiti bær
[enska] town

borg
[Landafræði] (2.3)
samheiti bær, sveit
[skilgreining] umdæmi með sjálfstjórn
[enska] municipality

bær
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Sveitabær.

bær
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Bæjarhús.

bær
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Þéttbýlisstaður ( kaupstaður, bæjarfélag).

bær
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Sá sem hefur rétt til e-s eða er hæfur til e-s, sjá einnig bærnireglur, bært stjórnvald.

h. (18. öld) ‘klæðisefni, dúkur’. To. úr d. bai < holl. baai < ffr. baie sk. lat. badius ‘dökkbrúnn’.


1 bær, †bœr k. ‘sveitabær; íbúðarhús; kaupstaður, borg’; sbr. fær. bøur, nno. ‘heimaland, tún’, fsæ. byr, gd. by ‘bóndabær, þorp’ (< *bōwi-, *būwi-). Sk. ból, búa (3), býli og býr (s.þ.).


2 bær, †bé̢rr l. ‘fær um að bera; sem unnt er að bera eða þola; sem hefur rétt eða hæfni til e-s; skyldugur’; í sams. ‘sem á að bera, fæða’: snemmbær, síðbær; sbr. nno. bær ‘sem ber í tiltekna átt; beranlegur,…’ og fær. -bærur í sams. líggjabærur ‘ljábær’. Sbr. ennfremur fhþ. bāri ‘sem ber e-ð, elur af sér’, og fe. -bǣre, fhþ. -bāri (nhþ. -bar) í sams. (< frnorr. *bāria- < germ. *bēria-); bærilegur l. ‘þolanlegur, sæmilegur’ og -bæri h. í sams. eins og fyrirbæri eru af þessum sama toga. Sk. bára, barn, bera (3), burður og bæra (s.þ.).