bestur fannst í 6 gagnasöfnum

bestur best; best hann þótti bestur STIGB miðstig betri

góður góð; gott góðan dag! STIGB betri, bestur

bestur lýsingarorð

efsta stig af góður

það væri best <ef það rigndi í dag>


Fara í orðabók

góður lýsingarorð

með gott innræti, gott hjartalag

föðurbróðir minn er góður maður


Sjá 4 merkingar í orðabók

góður lo
vera kominn í gott gengi að <NH>
segja heiminum góðar nætur
segja veröldinni góða nótt
<þetta; þessi aðferð> gefur góða raun
fara í betri fötin sín
Sjá 226 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Efsta stig lýsingarorða hagar sér öðruvísi en frumstig lýsingarorða. Frumstig lýsingarorða beygist veikt þegar það stendur með nafnorði með greini en sterkt þegar það stendur með nafnorði án greinis. Góði maðurinn, góður maður. Í efsta stigi er veika beygingin ráðandi, því segjum við þetta er allt í besta lagi, ekki „þetta er allt í bestu lagi“.

Lesa grein í málfarsbanka


Báðar eftirfarandi setningar eru í lagi: besta fáanlega öryggi og besta fáanlegt öryggi. Síðari setningin á þó betur við í hátíðlegri stíl.

Lesa grein í málfarsbanka


Í fornu máli eru þess fjölmörg dæmi að vél ‘svik, tál’ og vélabrögð tengist sérstaklega gamla bakaranum, t.d.:

En þá er hann var tældur af djöfullegri vél, þá vildi hann eigi hlýða guðs boðorðum (Íslhóm 22r10);
svo að vér megum með þeim mætti og krafti stíga yfir fjandans vélar og teygingar (Íslhóm 19v30);
Jesús Kristur yfirsteig vélar fjandans (ONP (1220)).

Í bréfabók Guðbrands Þorlákssonar kemur fyrst fram orðasambandið þúsund véla smiður:

láta heldur saman dragast með sætt en sökum, svo yðar vegna sem piltsins, því ei veit hvað sá hinn vondi af stað kemur, þúshund véla smiður (GÞBr 70 (1574)).

Það mun sjaldséð í nútímamáli, orðasambandið þúsund þjala smiður hefur leyst það af hólmi. Í Þjóðsögum Jóns Árnsonar má finna gamansögu af því hvernig það gat gerst:

Karl einn kom til kirkju einu sinni og talaði [prestur] um spillingu mannanna og hve slægur djöfullinn væri til að kenna vinum sínum að táldraga börn ljóssins; ræki hann þessa iðn um heim allan því hann gengi sem grenjandi leon [‘ljón’]; væri það ekki að undra, því hann væri ‘þúsund véla smiður’.

Þegar karl kom heim frá kirkjunni segir hann prestur hafi talað margt og merkilegt í dag, en mest hefði sér þókt varið í að heyra af manni þeim einum er hann hefði frá sagt; hann væri um allan heim og þjónar hans, hann væri þúsund þjala smiður. Hann sagðist vilja koma syni sínum til hans svo hann lærði að smíða þjalir. Kerling hélt hann mundi hafa talað um þúsund véla smið. Karl hélt það hefði ekki verið. Fóru þau til prestsins og leiðbeindi hann karli (m19 (ÞjóðsJÁ V, 360)).

Þessi saga finnst mér afskaplega skemmtileg en það skiptir auðvitað engu máli. Hitt er athyglisvert að þetta mun elsta dæmið um þúsund þjala smið. Kannski er þetta skemmtilega orðasamband sprottið af skopskyni ókunns sögumanns?

***

Í nútíma talmáli hef ég margoft heyrt notað orðasambandið Ég er góður, t.d.:

Má bjóða þér meira? – Nei, ég er góður
Hvernig hefurðu það? – Ég er góður
Þarftu ekki að hvíla þig? – Nei, nei, ég er góður.

Hér er vitaskuld hvert orð íslenskt en merkingin eða vísunin er framandleg. Við getum sagt: Hann er góður í ensku; Hann er góður við börn/dýr; Hann er orðinn góður í maganum o.s.frv. En í íslensku er engin hefð fyrir merkingunni ‘vilja ekki meira af e-u, vera saddur; líða vel ...’. – Mig grunar að þessa málnotkun megi rekja til ensku: I’m fine/good

Jón G. Friðjónsson, 2.9.2017

Lesa grein í málfarsbanka

bestur, †beztr, †baztr hst. af lo. góður; sbr. fær. bestur, nno. best, sæ. bäst, d. bedst, fe. be(te)st, ne. best, fhþ. bezzist, nhþ. best, gotn. batists. Sjá betri og bati.


góður l. ‘vel innrættur, vingjarnlegur; vel gerður; hagfelldur,…’; sbr. fær. góður, nno., sæ. og d. god (frnorr. rúnar. Godagas ef. af pn. *Gōðagaʀ eða *Gōða(da)gaʀ), fe. og fsax. gōd, fhþ. guot, ne. good, nhþ. gut, gotn. goþs; < germ. *gōða-. Líkl. sk. fe. gegada ‘félagi’, gædrian (ne. gather) ‘sameina, safna saman’, fhþ. be-gatōn (s.m.), mlþ. gaden ‘hæfa, falla í geð’, fsax. gaduling, gotn. gadiliggs ‘ættingi, félagi’ (hljsk.). Sbr. ennfremur fsl. godŭ ‘hagfelld tíð’, goditi ‘þókknast’, lith. godà ‘heiður’, lettn. gùods ‘sæmd, frægð,…’; af ie. *ghedh-, *ghō̆dh- ‘tengja, fella saman’. Upphafl. merk. lo. góður er þá ‘sem hæfir, fellur vel’. Sjá góss (1), gæða og gæska (1); ath. göðull.