eigi fannst í 7 gagnasöfnum

eiga 1 -n eigu; eigur, ef. ft. eigna eiga ekki orð til í eigu sinni

eiga 2 á, átti, átt ef ég ætti ósk

eigi eigi að síður

eiga nafnorð kvenkyn

eign

ég á ekki/engin orð í eigu minni

ég er alveg orðlaus


Fara í orðabók

eiga sagnorð

fallstjórn: þolfall

vera eigandi (e-s), hafa (e-ð) til eignar

hann á hús og bíl

þau eiga mikla peninga

hann átti litla prentsmiðju

við eigum enga mynd af henni

þú mátt eiga þessa bók


Sjá 39 merkingar í orðabók

eigi atviksorð/atviksliður
hátíðlegt / skáldamál

ekki


Fara í orðabók

eiga no kvk
eiga so
keppast við eins og maður eigi lífið að leysa
<þetta; sannleikurinn> á ekki upp á pallborðið hjá <honum, henni>
eins og <maður> eigi lífið að leysa
eins og maður eigi lífið að leysa
ég á ekki orð yfir <þetta>
Sjá 113 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Bæði er sagt engu síður og engu að síður. Í stað hins síðarnefnda er þó fremur mælt með eigi að síður.

Lesa grein í málfarsbanka


Samtengingin hvorki … né er svokölluð fleyguð samtenging. Nafnið er dregið af því að venjulega er eitt eða fleiri orð á milli hvorki og .
Hann gat hvorki hreyft legg né lið. Skorti þar þá hvorki vist né drykk góðan.

Einnig eru til samtengingarnar ekki … né og eigi … né:
Geitir kvaðst eigi nenna né vilja drepa hendi við svo miklum sæmdum. Ráðuneyti má eigi á stofn setja né af leggja nema með lögum.

Skorti þar nú ekki vápn né væna gripi. Hann var ekki fyrir áflog né illindi.

Athuga seinni lið tengingarinnar. Tengingin verður hálfmáttlítil þegar sagt er hvorki … eða: hvorki Jón eða Pétur, í stað: hvorki Jón né Pétur.

Lesa grein í málfarsbanka


Þess eru allmörg dæmi að neitun í aðalsetningu fylgi neitun í aukasetningu sem gæti virst óþörf, sbr. eftirfarandi dæmi:

Þórdís gat þá ekki stillt sig um að hlæja ekki upp úr en kreisti þó niður í sér hláturinn með hósta (JThSk II, 197);
var ei uggvænt ég féllist ei á sömu kreddu lengi vel fram eftir (s18 (JSt 152)).

Sama á við um ýmsar sagnir sem eru ‘neikvæðrar merkingar’ án beinnar neitunar, t.d.:

oft mátti litlu muna, að ekki hvolfdi (f20 (HÞor 102));
þó þeir hafi varað hann við að gjöra það ekki (ÞjóðsJÁ2 III, 69);
hann varaði hann við að gjöra slíkt ei oftar (17 (Munn 4)),

sbr. einnig:

ég átti bágt með að stilla mig um að stela því [ekki] (f20 (VSVKald 88)).

Mig minnir að ég hafi heyrt það í skóla að síðari neitunina í slíkum dæmum mætti rekja til áhrifa frá dönsku (mon ikke). Í Nýja testamenti Odds (1540) eru slík dæmi t.d. án neitunar:

Hversu oft hefi eg viljað saman safna sonum þínum ... (Lúk 13, 34 (OG)).

Samsvarandi dæmi í Viðeyjarbiblíu (1841), Reykjavíkurbiblíu (1859) og Lundúnabiblíu (1866) hljóma vel í eyrum og eru með neitun:

hversu oft hefi eg ekki viljað samansafna börnum þínum ... (Lúk 13, 34 (Við; 1859; 1866)).

Í síðari Biblíuútgáfum er neitunin felld brott:

hversu oft hefi eg viljað saman safna börnum þínum (1912).

Hugmyndir um dönsk áhrif hljóta að teljast hæpnar því að í fornu máli má finna fjölmörg dæmi um tvöfalda neitun, t.d.:

einn er sá hlutur að eg vil vara ykkur við að þið farið eigi í skóg þann er (FærÓlH 27);
fannst fólkinu svo mikið um [orð og gjörðir Jóhannesar skírara] að á tveim tungum lék, hvort hann mundi eigi Kristur vera (Pst 885);
og var eigi traust [‘ekki laust við’] að hann styngi eigi hest Atla af takinu (ÍF VII, 99 (1500)),

sbr. enn fremur:

en viðvörunarvert, ef slíkir atburðir verða, að stinga eigi af stokki við þá, er svo nær standa (ÍF XII, 274).

Fornmálsdæmin fjögur tala sínu máli. Í þremur hinum fyrstu virðist koma til greina að fella brott neitunina en ekki í hinu síðasta.

Jón G. Friðjónsson, 12.12.2015

Lesa grein í málfarsbanka

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Hafa í eigu sinni, vera eigandi að e-u.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Eiga barn: fæða barn, vera foreldri barns.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Eiga konu/mann: vera í hjúskap við.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Ganga að eiga e-n/e.a.: giftast honum/henni.

eiga
[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Vera e-ð skylt, vegna ákvörðunar annarra (sbr. ég á að gera þetta).

eiga (nþl.)s. ‘hafa eignarumráð yfir, hafa (í eigu sinni); vera skylt,…’; sbr. fær. og nno. eiga, sæ. ega, äga, d. eje (á frnorr. rúnaristu aih), fe. āgan (nt. āh), fhþ. eigan (nt. ēh), gotn. aigan (nt. aih). Af so. er leitt eiga kv. og eigi k. ‘eign, eignarhlutir’, sbr. nno. eige kv., sæ. ega, äga, d. eje, fe. āge ‘eign’. Sk. fi. í̄śe, í̄ṣṭe ‘á, ræður yfir’, īśvará-ḥ ‘efnaður, fær um, sem skipar fyrir’, fpers. (avest.) ise ‘herra yfir’, ē̆šti- ‘eign, auður’, og hugsanlega tokk. B aik-, aiś- ‘vita’. Óljóst er hvort rótin hefur upphafl. langt eða stutt tvíhljóð (*ēiḱ- eða *aiḱ-) og eins hvort eignarmerkingin hefur þróast úr ‘að ráða yfir’ eða úr ‘að hafa tekið’, sbr. *ai- í gr. aínymai ‘taka’, fpers. (avest.) aēta- ‘(réttur) hluti’. Sjá eiginn, ætt (1) og æska (3).


eigi ao. ‘ekki’; sbr. fær., nno. ei og d. ej, sæ. ej; eiginl. < *ni aiw-gin, sbr. gotn. ni aiw ‘aldrei’, fhþ. ni eo, nio (s.m.). Neitunin fólst upphafl. í *ni, *ne, en færðist yfir á viðskeytið -gi er ni féll niður. Sjá ei (1 og 2), ey (3), æ (2) og ævi.