eins fannst í 7 gagnasöfnum

einn Lýsingarorð

einn Óákveðið fornafn

eins Lýsingarorð

einn Töluorð

einn 1 ein; eitt allt í einu; ég hitti hann einan

einn 2 ein; eitt dag einn; einna stærstur

einn 3 eitt ár; ein hjón; einar buxur

eins tvíburarnir eru alveg eins

einn lýsingarorð

án félagsskapar, einsamall

hann var einn heima

hún var ein í bílnum

skáldið sat eitt á bekknum

börnin fóru ein út í skóg

vera einn á ferð

einn og eingöngu

einn og út af fyrir sig

þetta er sami maðurinn

vera einn og yfirgefinn

einn og eingöngu

einn og út af fyrir sig

þetta er sami maðurinn

tveir einir/ tvær einar/ tvö ein

einn og eingöngu

einn og út af fyrir sig

þetta er sami maðurinn

<þetta er> einn og sami maðurinn

einn og eingöngu

einn og út af fyrir sig

þetta er sami maðurinn

einn saman

einn og eingöngu

einn og út af fyrir sig

þetta er sami maðurinn

einn og sér

einn og eingöngu

einn og út af fyrir sig

þetta er sami maðurinn


Fara í orðabók

einn töluorð

talan 1

eins árs barn


Fara í orðabók

einn fornafn

nokkur, viss (með óljóst tilgreindu nafnorði)

dag einn kom bréf

hann hitti konu eina

hún efaðist ekki eitt andartak


Sjá 2 merkingar í orðabók

eins lýsingarorð

með sama útlit, samskonar

stólarnir eru eins

þessar fuglategundir eru næstum eins

bræðurnir eiga alveg eins skó

hún á eins bíl og hann


Fara í orðabók

eins atviksorð/atviksliður

á sama hátt

strákarnir skrifa næstum eins


Fara í orðabók

einn lo
einn to
einn to/fn/lo

eins ao

Vel gengur að segja engir dagar eru eins.

Lesa grein í málfarsbanka


Betra er að segja einn af hverjum sjö gengur í kröfugöngunni en „einn af hverjum sjö ganga í kröfugöngunni“.

Lesa grein í málfarsbanka


Lýsingarorðin einn (ein, eitt), tvennur (tvenn, tvennt), þrennur (þrenn, þrennt), fern (fern, fernt) standa með ákveðnum orðum sem aðeins eru til í eintölu. Honum mistókst í tvennum skilningi, jafnvel þrennum. Það er hægt að sýna fram á þetta með tvennum hætti. Eins konar, tvenns konar.
Hvorugkynið eitt (tvennt, þrennt, fernt) er stundum notað sem nafnorð. Ég skal segja þér eitt mjög merkilegt, jafnvel tvennt ef þú verður góð. Þau eiga tvennt og þrennt af öllu. Fernt fórst í árekstri í gær. Diskurinn brotnaði í þrennt.
Fleirtalan af fyrrnefndum lýsingarorðum, þ.e. einir (einar, ein), tvennir (tvennar, tvenn), þrennir, (þrennar, þrenn), fernir (fernar, fern), stendur með orðum sem aðeins eru til í fleirtölu. Hann keypti sér þrennar buxur, einar síðbuxur og tvennar stuttbuxur. Stofnuð voru ein heildarsamtök úr fernum eldri samtökum.

Lesa grein í málfarsbanka


Mælt er með því að segja hún er einn af þátttakendum, ekki „hún er ein af þátttakendum“; hann er eitt af börnum bóndans, ekki „hann er einn af börnum bóndans“; stærsta skipið er ein af fleytum konungs, ekki „stærsta skipið er eitt af fleytum konungs“.

Lesa grein í málfarsbanka


Sagnir og fallorð, sem standa með töluorðinu einn, eru ávallt í eintölu og skiptir þá ekki máli hvort töluorðið stendur eitt eða er síðasti hluti lengri tölu. Það er tuttugu og eitt grænt epli og þrjátíu og ein appelsína í körfunni.

Einn af þeim sem. Hann er einn af þeim sem vilja auka aflann. Ekki: „hann er einn af þeim sem vill auka aflann.“ Skýring: hann er einn af þeim; þeir vilja auka aflann.

Einn þeirra sem. Hann er einn þeirra sem vilja auka aflann. Ekki: „hann er einn þeirra sem vill auka aflann.“ Skýring: hann er einn þeirra; þeir vilja auka aflann.

Lesa grein í málfarsbanka


Við ritun talna inni í texta er mælt með því að a.m.k. þær tölur sem beygjast, tölurnar einn, tveir, þrír og fjórir, séu ritaðar með bókstöfum. Öðru máli gegnir í töflum ýmiss konar og stærðfræðilegum útreikningum, þar fer oft betur að rita tölurnar með tölustöfum. Oft fer líka illa á því að skrifa sumar tölur með bókstöfum og aðrar með tölustöfum, dæmi: Hún reyndi við prófið fjórum–5 sinnum. Hér hefði farið betur að rita báðar tölurnar með bókstöfum eða tölustöfum.

Lesa grein í málfarsbanka


Vorvísur Jónasar Hallgrímssonar munu flestum af minni kynslóð í blóð bornar. Þær eru svo rammíslenskar að þær bera það vart með sér að vera þýðing á þýsku kvæði eftir Heinrich Heine. Um þetta segir Matthías Þórðarson: „Jónas hefir talið þetta meðal þýðinga, en að mjög miklu leyti er það frumlegt“ (bls. 398). Síðari vísan hljóðar svo:

Kveður í runni, kvakar í mó
kvikur þrasta-söngur;
eins mig fýsir alltaf þó
aftur að fara í göngur (JHall I, 223).

Ég hef alltaf skilið orðið eins í 3. vísuorði sem ao. í merkingunni ‘einnig’ og þannig var mér kennt þetta í skóla að ég held. Halldór Blöndal segir mér að hann hafi þegar á skólaárum sínum skilið þetta með öðrum hætti, þ.e. að eins sé andlag með sögninni fýsa (mig fýsir eins). Halldór fékk reyndar bágt fyrir þennan skilning en það er önnur saga. Þýski frumtextinn er gjörólíkur ljóði Jónasar og gefur enga vísbendingu um þetta atriði. D. Ringlers þýddi Vorvísur Jónasar á ensku:

Thrushes warble, throats aglow,
through the plains and islands --
I like roundup, even so,
when autumn fills the highlands.

Eins og sjá má bendir þýðing hans til þess að hann hafi skilið smáorðið eins ‘gamla’ skilningnum en það skiptir ekki máli í þessu samhengi.

Hins vegar skiptir miklu hversu gömul hin nýja merking orðmyndarinnar eins er [eins: ‘eins og’ > einnig’].  Mér sýnist að hana megi rekja aftur á 17. öld, sbr.:

*Eins við brugðum okkur þá / oft á milli bæja (f20 (ÞErl));
*Vaktu minn Jesú vaktu í mér / vaka láttu mig eins í þér (m17 (HPPass IV, 24));
Eins líka er það margt einskis vert fyrir réttu áliti þess æðsta dómara sem menn sjálfir virða mjög heilaglegt verk að vera (f17 (JGerh 15)).

Hvorki aldur né merking smáorðsins eins útilokar því ‘gömlu’ skýringuna.  Ég fæ samt ekki betur séð en Halldór hafi mikið til síns máls. Skýring hans virðist mér eðlileg og nánast blasa við þegar bent hefur verið á hana.

Í nýrri útgáfu Hauks Hannessonar, Páls Valssonar og Sveins Yngva Egilssonar á verkum Jónasar er greinamerkjasetning önnur en í útgáfu Matthíasar og Páll Bjarnason bendir á að það sé í samræmi við eiginhandarrit Jónasar:

Kveður í runni, kvakar í mó
kvikur þrastasöngur;
eins mig fýsir alltaf þó:
aftur að fara’ í göngur (JHRit I, 236).

Mér finnst eins og tvípunkturinn (:) á eftir þó geti bent til þess skilnings sem Halldór hefur.
Gaman væri að spyrja þá þremenningana um þetta. Það hef ég þó ekki gert enda er ég málfræðingur en ekki bókmenntafræðingur. 

Verk Jónasar eru eign okkar allra. Fjölmargir kunna þau utan að, þau eru runnin þeim í merg og bein, og þeir hafa því tilfinningu fyrir kveðskap Jónasar auk þekkingar. Því er ekki óeðlilegt að spyrja: Er það líkt Jónasi að nota eins í nýrri merkingu, er það í stíl við annað í kveðskap hans? Þessu verða þeir að svara sem skynja og skilja Jónas betur en ég. – Hvernig sem þessu öllu er háttað finnst mér ávinningur að því að fá ábendingar um nýjan eða breyttan skilning.

***

Hvað merkir orðasambandið eða frasinn Hér er allt að gerast? – Ég sá fyrir skömmu auglýsingu frá símafyrirtæki sem hófst á þessum orðum. Mér virðist frasinn vísa til þess að líf sé í tuskunum, engin lognmolla ríki, og enn fremur felst í orðunum að ákjósanlegt sé að vera í slíku umhverfi. Eftir stjórnarslitin heyrði ég sama frasa í síbylju, hann notuðu jafnt fréttamenn sem stjórnmálamenn. Ekki hirði ég um að velta fyrir mér tengslunum á milli beinnar (orðfræðilegrar) merkingar og yfirfærðrar en segi eins og stundum áður: Ekki er allt vakurt þó riðið sé.

Jón G. Friðjónsson, 30.9.2017

Lesa grein í málfarsbanka

samsniða
[Eðlisfræði]
samheiti aljafn, eins
[enska] congruent

samræmdur lo
[Stjórnmálafræði]
samheiti eins, jafn, samur
[enska] uniform

einn to., fn., l. ‘minnsta heil tala; einhver, nokkur; aleinn, einsamall’; sbr. fær. og nno. ein, sæ. og d. en (een), fe. ān, ne. one, nhþ. og fhþ. ein, gotn. ains, lat. ūnus (< *oino-), gr. oiné̄ ‘eitt auga á teningi’, fi. éna-ḥ ‘hann’, fsl. inŭ ‘einn’, lith. víenas, fír. óin (s.m.). Líkl. af fn.-stofninum e-, ei-, i-, sbr. gotn. is ‘hann’ og ísl. tvfn. es, er. Sbr. ennfremur fpers. (avest.) ai-va-, fi. é-ka-ḥ ‘einn’. Sjá einga, einka-, ekkja (1) og engi (2).