ekki fannst í 7 gagnasöfnum

ekki 1 -nn ekka ekka|sog; ekka|þrunginn

ekki 2 farðu ekki

ekki 3 allt kom fyrir ekki

ekki atviksorð/atviksliður

táknar neitun með stöku orði eða í setningu

penninn er ekki í lagi

hún gaf honum ekki blóm

hann laug þessu ekki

ekki það?


Sjá 2 merkingar í orðabók

ekki nafnorð karlkyn

slitróttur andardráttur og andvörp eftir mikinn grát, ekkasog


Fara í orðabók

ekki no kk
ekki ao
vera með ekka
fá ekka

Athuga að varast rökleysu í tengslum við „ekki ó-“, t.a.m. „hún var ekki óspör á stóryrðin“ þegar átt er við: hún var óspör á stóryrðin eða hún var ekki spör á stóryrðin.

Lesa grein í málfarsbanka


Samtengingin hvorki … né er svokölluð fleyguð samtenging. Nafnið er dregið af því að venjulega er eitt eða fleiri orð á milli hvorki og .
Hann gat hvorki hreyft legg né lið. Skorti þar þá hvorki vist né drykk góðan.

Einnig eru til samtengingarnar ekki … né og eigi … né:
Geitir kvaðst eigi nenna né vilja drepa hendi við svo miklum sæmdum. Ráðuneyti má eigi á stofn setja né af leggja nema með lögum.

Skorti þar nú ekki vápn né væna gripi. Hann var ekki fyrir áflog né illindi.

Athuga seinni lið tengingarinnar. Tengingin verður hálfmáttlítil þegar sagt er hvorki … eða: hvorki Jón eða Pétur, í stað: hvorki Jón né Pétur.

Lesa grein í málfarsbanka


Þegar verið er að boða einhverjum að gera ekki eitthvað skiptir máli hvort neitunin kemur á undan eða eftir sögninni. Komi neitunin á eftir sögninni er hún höfð í boðhætti, dæmi: misstu ekki af þessu. Komi neitunin hins vegar á undan sögninni er sögnin höfð í nafnhætti, dæmi: ekki missa af þessu. Hvort tveggja kemur vel til greina þó að fyrri möguleikinn sé yfirleitt talinn betra mál.

Lesa grein í málfarsbanka


Þess eru allmörg dæmi að neitun í aðalsetningu fylgi neitun í aukasetningu sem gæti virst óþörf, sbr. eftirfarandi dæmi:

Þórdís gat þá ekki stillt sig um að hlæja ekki upp úr en kreisti þó niður í sér hláturinn með hósta (JThSk II, 197);
var ei uggvænt ég féllist ei á sömu kreddu lengi vel fram eftir (s18 (JSt 152)).

Sama á við um ýmsar sagnir sem eru ‘neikvæðrar merkingar’ án beinnar neitunar, t.d.:

oft mátti litlu muna, að ekki hvolfdi (f20 (HÞor 102));
þó þeir hafi varað hann við að gjöra það ekki (ÞjóðsJÁ2 III, 69);
hann varaði hann við að gjöra slíkt ei oftar (17 (Munn 4)),

sbr. einnig:

ég átti bágt með að stilla mig um að stela því [ekki] (f20 (VSVKald 88)).

Mig minnir að ég hafi heyrt það í skóla að síðari neitunina í slíkum dæmum mætti rekja til áhrifa frá dönsku (mon ikke). Í Nýja testamenti Odds (1540) eru slík dæmi t.d. án neitunar:

Hversu oft hefi eg viljað saman safna sonum þínum ... (Lúk 13, 34 (OG)).

Samsvarandi dæmi í Viðeyjarbiblíu (1841), Reykjavíkurbiblíu (1859) og Lundúnabiblíu (1866) hljóma vel í eyrum og eru með neitun:

hversu oft hefi eg ekki viljað samansafna börnum þínum ... (Lúk 13, 34 (Við; 1859; 1866)).

Í síðari Biblíuútgáfum er neitunin felld brott:

hversu oft hefi eg viljað saman safna börnum þínum (1912).

Hugmyndir um dönsk áhrif hljóta að teljast hæpnar því að í fornu máli má finna fjölmörg dæmi um tvöfalda neitun, t.d.:

einn er sá hlutur að eg vil vara ykkur við að þið farið eigi í skóg þann er (FærÓlH 27);
fannst fólkinu svo mikið um [orð og gjörðir Jóhannesar skírara] að á tveim tungum lék, hvort hann mundi eigi Kristur vera (Pst 885);
og var eigi traust [‘ekki laust við’] að hann styngi eigi hest Atla af takinu (ÍF VII, 99 (1500)),

sbr. enn fremur:

en viðvörunarvert, ef slíkir atburðir verða, að stinga eigi af stokki við þá, er svo nær standa (ÍF XII, 274).

Fornmálsdæmin fjögur tala sínu máli. Í þremur hinum fyrstu virðist koma til greina að fella brott neitunina en ekki í hinu síðasta.

Jón G. Friðjónsson, 12.12.2015

Lesa grein í málfarsbanka

ó-
[Læknisfræði]
samheiti án, ekki, -laus, -leysi
[skýring] Neitandi forskeyti. Vísar í það sem vantar eða ekki er.
[enska] non-

1 ekki k. ‘kjökur, skjálfti og andsog eftir ákafan grát; †þung sorg, harmur’; sbr. fær. ekki ‘sorg, kvöl, skyndiótti’, nno. ekkje ‘galli, mein, skaði’, fe. inca ‘þraut, reiði, efi,…’, sæ. máll. ekk’ ‘iðrast, sjá eftir’; < germ. *inkan-, sk. lith. ìngis ‘letingi’, fsl. je̢dza ‘sjúkleiki’, e.t.v. einnig lat. aeger ‘þjáður, dapur’.


2 ekki, †etki fn., ao. ‘ekkert; eigi’; sbr. nno. ikkje, sæ. icke, d. ikke; < *eittki < *eittgi < *ne-ain(a)t(a)-gin, eiginl. hvk. af engi (2); ekkert fn. (17. öld) ‘ekki neitt’ hefur aðlagast fn. eins og hvert, eitthvert og sérhvert. Sjá engi (2).