eruð fannst í 5 gagnasöfnum

vera 1 -n veru; verur, ef. ft. vera

vera 2 var, vorum, verið ég er hér; þú varst hvergi nærri; þótt svo sé/væri

vera no kvk
vera no kvk (tilvist)
vera no kvk (dvöl)
það er <fárra> kosta völ
<honum, henni> eru allar bjargir bannaðar
<honum, henni> er öll björg bönnuð
það er enginn bilbugur á <honum, henni>
það er enginn bugur á <honum, henni; þjóðinni>
Sjá 6306 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Nafnorðið vera merkti til forna: dvöl, dvalarstaður.

Lesa grein í málfarsbanka


Orðalagið vera að gera eitthvað vísar til verknaðar sem stendur yfir eða dvalarmerkingar sem afmörkuð er í tíma. Hún er að skrifa bréf. Þau eru að leika sér. Samkvæmt málvenju eru nokkrar hömlur á notkun þessa orðasambands. Það er t.d. ekki notað til að vísa til þess sem er tímalaust, t.d. ekki með sögnum sem tákna eiginleika né ástand sem varir. Ekki: „hún er að skrifa vel“ heldur: hún skrifar vel. Ekki: „hún er að sofa“ heldur: hún sefur. Ekki: „kennarinn er að sitja í stólnum“ heldur: kennarinn situr í stólnum. Ekki: „Ég er ekki að skilja þetta“ heldur: Ég skil þetta ekki o.s.frv. Það væri því í ósamræmi við þessa málvenju að segja „markmaðurinn er að verja vel í þessum leik“, „fyrirtækið er að hagnast vel á þessu ári“ o.s.frv. Fremur: markmaðurinn ver vel í þessum leik, fyrirtækið hagnast vel á þessu ári.

Lesa grein í málfarsbanka


Bæði kemur til greina að segja þetta eru útlönd og þetta er útlönd.

Lesa grein í málfarsbanka


Þegar sagnfylling stendur með nafnhættinum að vera er hún höfð í nefnifalli.

Hann sagði honum að vera stilltur (ekki: „stilltum“).
Við viljum biðja þig að vera viðstaddur (ekki: „viðstaddan“).
Fordæmi hans er öllum hvatning til að vera kostgæfnir (ekki: „kostgæfnum“).
Hún neyddi sig til að vera róleg (ekki: „rólega“).

Lesa grein í málfarsbanka


Vera vel að sér – atgervi/atgjörvi – atgervismaður.

Orðasambandið vera vel að sér (um e-ð, að e-u leyti) vísar til þess er maður er vel gerður eða búinn að e-u leyti. Í nútímamáli er það ávallt notað lið­fellt:
vera vel/illa að sér (um e-ð, í e-u), undan er skil­ið gerður eða búinn, t.d.:

vera vel að sér í stjórnmálasögu;
vera illa að sér í landafræði;
vera vel að sér um sögu landsins.

Í fornu máli eru kunn þrjú afbrigði af orðasambandinu:

(1) vera vel að sér görr/gerr (‘gerður’);

(2) vera vel að sér búinn;

(3) vera vel að sér,

sbr. eftirfarandi dæmi:

(1)
vera vel að sér gerr í bar­daga (m15 (Klm 490));
Karlamagnús keisari er vel að sér gerr um alla hluti (m15 (Klm 496));
óxu eigi vinsælli menn upp í Eyjafirði eða al­betur væru að sér görvir (ÍF IX, 40 (1330-1370));
Hann var manna fríðastur sýnum og best að sér görr að öllum íþróttum (s15 (Flórk 140));

(2)
vera vel að sér búinn of skjótleikinn (SnE 54);
á sonu og eru þeir bæði hraustir og ráðgir og vel að sér búnir (Klm 393 (1400));

(3)
manna ­best að sér þeirra manna er í forn­um sið hafa verið (‘best að sér búinn/gerður’) (ÓH 724 (1350-1375));
hafði Grani mikið af skapi móður sinnar en Högni var vel að sér (ÍF XII, 182);
kallið konung yðvarn vitran og vel að sér (ÓH 691);
vera vel að sér um alla hluti (s14 (Yngv 3)).

Í nútímamáli er algengasta afbrigðið vera vel að sér í e-u og á það sér hliðstæðu í fornu máli: og sé vel að sér gerr í bardaga (m15 (Klm 490)).

Jón G. Friðjónsson, 5.3.2016

Lesa grein í málfarsbanka


Vera að gera e-ð. – Oft er bent á það að íslenska sé íhaldssamari en skyldar tungur enda hafi hún breyst svo lítið, einkum hvað varðar orðfræði, beygingarfræði og setningafræði, að nútímamenn geti auðveldlega lesið forna texta. Vissulega er þetta rétt en íslenska hefur þó breyst verulega og sumar breytinganna eiga sér naumast hliðstæðu í skyldum málum.

Kunnasta nýmælið af þessum toga af sviði setningafræði er án vafa þróun orðskipunarinnar vera + at + at + nh. > vera + að + nh. en hún er um margt áhugaverð. Grunnmerking orðasambandsins vísar til dvalar eða verknaðar sem stendur yfir, enda er orðskipunin oft nefnd dvalarhorf, einnig sífellt horf. – Segja má að forsetningin (at) sé miðlæg í orðasambandinu og þar vísar hún til staðar, kyrrstöðu og er sú merking algeng frá fornu máli og fram á okkar daga, t.d.:

vera að kirkju (Íslhóm80v23);
grafa [barn] að kirkju (Grgkon I, 7 (1250));
vera að bóknámi (m14 (Bisk I, 91));
standa e-n að verki (m14 (Mar 82));
vera að slætti; vera að smíðum; vera að störfum.

Lengri mynd orðasambandsins vera að að gera e-ð er kunn frá elsta máli og einhöfð fram á 14. öld, t.d.:
Þá bað hann fyr óvinum sínum og þeim [er] að voru að pína hann (Íslhóm 74v29 (1200));
Bar það saman og þá var Gunnar að að segja söguna en þeir Kári hlýddu til úti (ÍF XII, 443 (1330-1370)).

Elstu dæmi um styttri myndina (vera að gera e-ð) eru frá 14. öld, t.d.:

Menn voru að tjalda kirkju á einhverjum bæ góðum (Bisk I, 319 (1350)).

Breytingin felst í því að fs. og nhm. falla saman og eftir stendur smáorðið sem gegnir hlutverki fs. eins og dæmi úr nútímamáli sýna:

Ætlarðu ekki að lesa bókina? Jú, ég er að því,

sbr. enn fremur dæmi eins og:

Vertu ekki að þessu/þessari vitleysu.

Í síðari alda máli eru enn fremur kunn liðfelld dæmi, t.d.:

Enn er hann að [því að gera e-ð neikvætt].

Slík dæmi eru engan veginn ný af nálinni. Magnúss saga góða og Haralds konungs er m.a. kunn úr Morkinskinnu og Flateyjarbók og svo vill til að þar kemur fram afbrigði (vera að vs. vera að því) sem enn er algengt, sbr.:

og er þeir voru að þá ... (Mork 233 (1275)) = Og er þeir voru að þessu, þá mælti einn maður (Flat IV, 156 (1387-1395)).

Í nútímamáli hefur hlaupið mikill ofvöxtur í notkun orðasambandsins þannig að segja má að það sé notað hömlulaust í orðsins fyllstu merkingu, t.d.:

Hann er ekki að skilja þetta;
Neytendur eru að fá betri vöru og lægra verð, þetta eru vörur sem við erum að selja;
Ég .. [NN] gullsmíðameistari, er að kaupa gull, gullpeninga og gullskartgripi (1.2.2011).

Hér verður ekki vikið að þeim reglum (hömlum) sem eiga við um dvalarhorf að öðru leyti en því að það hefur aldrei verið notað með sögnum sem vísa til kyrrstöðu/dvalar (sitja, liggja, sofa, vaka) né ástandssögnum (eiga, kunna, muna, skilja, vita, þekkja, þurfa).

Jón G. Friðjónsson, 23.7.2016

Lesa grein í málfarsbanka

2 er, †es s., 2. og 3. p. et. frsh. af so. að vera (< *es-si, *es-ti (t-ið í endingu 3.p. fellur niður í frnorr. og endingar 2. og 3.p. et. nt. verða eins)); ft. 1., 2. og 3. p. erum, erom, eruð, eru, ero. Sbr. fær., nno., sæ. og d. er, gotn. is, ist, þ. ist (sind), lat. es, est (sunt); af ie. sagnstofninum *es- ‘vera’. Sjá em, sannur (2), og syn (1).


1 vera kv. ‘vist, dvöl, verustaður; raunveruleiki; lífvera; hald; ögn,…’; sbr. fær. vera ‘vist, reynd’, nno. vere kv. ‘vist, verustaður’, sæ. máll. väro ‘löng dvöl’. Sjá vera (3).


2 vera kv. ‘örlæti; skjól, athvarf’. E.t.v. s.o. og vera (1). Hugsanleg væru þó ættartengsl við várar og vær (2), sbr. fhþ. werēn, fsax. warōn, nhþ. gewāhren ‘veita, aðstoða’.


3 vera, †vesa (st.)s. ‘dveljast; vera til; eiga sér stað,…’; sbr. fær., nno. vera, sæ. vära, d. være, fe., fsax. og fhþ. wesan, holl. wezen, gotn. wisan. Sbr. ennfremur fi. vásati ‘dvelst, gistir’, mír. fó(a)id < *u̯oseti (s.m.) og lat. Vesta ‘aringyðja’, af ie. *u̯es- ‘búa, dvelja’; vera, †vesa (< germ. *wesan) á sér marga ættingja, sbr. vara (3), vera (1), vist (1), væri (2) og vær (1).


4 vera kv. † ‘klæði, fatnaður’. Vafaorð, heimild ótraust. Á, ef rétt er hermt, skylt við ver (7) og verja (2 og 3) og gangvari, gangvera.