fé fannst í 7 gagnasöfnum

-ð fjár sóa öllu fénu; fé|hirðir; fjár|hirðir

nafnorð hvorugkyn

peningar

bera fé á <hana>

mjög miklir peningar

stela peningum

hrein eign, bókfært virði

koma heim með mikla peninga

láta peninga í fyrirtækið

múta henni

svíkja út úr honum peninga

meta verðgildi safnsins

draga sér fé

mjög miklir peningar

stela peningum

hrein eign, bókfært virði

koma heim með mikla peninga

láta peninga í fyrirtækið

múta henni

svíkja út úr honum peninga

meta verðgildi safnsins

hafa fé af <honum>

mjög miklir peningar

stela peningum

hrein eign, bókfært virði

koma heim með mikla peninga

láta peninga í fyrirtækið

múta henni

svíkja út úr honum peninga

meta verðgildi safnsins

leggja fé í <fyrirtækið>

mjög miklir peningar

stela peningum

hrein eign, bókfært virði

koma heim með mikla peninga

láta peninga í fyrirtækið

múta henni

svíkja út úr honum peninga

meta verðgildi safnsins

meta <safnið> til fjár

mjög miklir peningar

stela peningum

hrein eign, bókfært virði

koma heim með mikla peninga

láta peninga í fyrirtækið

múta henni

svíkja út úr honum peninga

meta verðgildi safnsins

of fjár

mjög miklir peningar

stela peningum

hrein eign, bókfært virði

koma heim með mikla peninga

láta peninga í fyrirtækið

múta henni

svíkja út úr honum peninga

meta verðgildi safnsins

<koma heim> með fullar hendur fjár

mjög miklir peningar

stela peningum

hrein eign, bókfært virði

koma heim með mikla peninga

láta peninga í fyrirtækið

múta henni

svíkja út úr honum peninga

meta verðgildi safnsins

eigið fé

mjög miklir peningar

stela peningum

hrein eign, bókfært virði

koma heim með mikla peninga

láta peninga í fyrirtækið

múta henni

svíkja út úr honum peninga

meta verðgildi safnsins


Sjá 2 merkingar í orðabók

no hvk (kindur)
no hvk (peningar)

: Eignarfallið er ekki „fés“, með greini „fésins“, sbr. fjármálaráðherra en ekki „fésmálaráðherra“.

Lesa grein í málfarsbanka


Orðatiltækið leggja eitthvað/fé til höfuðs einhverjum merkir: heita einhverjum einhverju/fé fyrir að ná einhverjum eða góma einhvern.

Lesa grein í málfarsbanka


Frekar er mælt með því að segja tvö þúsund fjár fórust en „tvö þúsund fjár fórst“.

Lesa grein í málfarsbanka


No.merkir upphaflega ‘kindur; kvikfé; smali’, t.d.:

Það varðar útlegð er maður merkir eigi fé sitt (GrgSt 481 (1260-1270));
Er það hið fyrsta ráð hans og bragð að hann lætur reka fé hennar í akra sína og gaf þar fyrir sakar henni, og þar með lætur hann með kappi fylgja sínu fé í hennar akra (ÍF XXIX, 53 (1225)).

Þegar í elsta máli er merkingin ‘peningar; auður’ komin fram, t.d.:

Fyrir ágirni fjár segir þú lygivitni (Alkv 97 (1200-1225));
En þá var sem fyrr að sá hafði fólkið fleira sem féð hafði meira (s14 (Flat III, 363));
Gott er að gefa fé sín fyr guðs sakar þurföndum (Íslhóm 5v29 (1200)).

Merkingarmunur hefur trúlega ekki ávallt þótt skýr enda er algengt að kveða nánar á um hann með ýmsum hætti.

í fyrri merkingunni er t.d. nefnt búfé (Hsb 441), kvikt fé (NoDipl 42 (1270)), kvikfé (ÍF XIII, 214 (1400)) og gangandi fé (Hsb 453 (1302-1310)).

Í síðari merkingunni eru dæmi um ákvæðisliði, t.d. dautt fé (NGL V, 53 (1300)) og liggjandi fé (DI II, 326 (*1297); Hsb 179).

Grunnmerking no. gripur (skylt so. grípa (greip-gripum-gripið)) er ‘verðmætur hlutur, eign’, t.d.:

Annan grip á hann bestan, megingjarðar, og er hann spennir þeim um sig, þá vex honum ásmegin hálfu. Inn þriðja hlut á hann, þann er mikill gripur er í (SnE 29 (1300-1350)).

Yfirfærð merking er ‘skepna, nautgripur’. Elsta dæmi um grip með vísun til lifandi veru, skepnu, er að finna Guðmundar sögu biskups:

sagði hann, að bitinn var forystu geldingur bónda, góður gripur (Bisk I, 587 (1340-1390)).

Úr Bjarnar sögu Hítdælakappa er eftirfarandi dæmi:

Nú bjóst Björn til vistar með Þórði og fór á Hítarnes með þrjá gangandi gripi, hesta tvo og hund (ÍF III, 139).

Trúlega er orðasambandið gangandi gripur sniðið eftir sambandinu gangandi fé (Hsb 453 (1302-1310)) og merkti því upphaflega ‘lifandi eign’.

Jón G. Friðjónsson, 17.9.2016

Lesa grein í málfarsbanka

hk
[Hagfræði]
samheiti peningar
[enska] money

peningar kk
[Hagfræði]
samheiti
[enska] money

búpeningur
[Landafræði] (2.2)
samheiti
[enska] livestock

fjármunir kk
[Stjórnmálafræði]
samheiti
[enska] funds


[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Peningar (og verðbréf).


[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Búfénaður, kvikfé.


[Lögfræðiorðasafnið]
[skilgreining] Hvers kyns fjármunir, þ.e. „lönd og lausir aurar." .

samningsvíti
[Lögfræðiorðasafnið]
samheiti
[skilgreining] Févíti sem byggist á samningi.
[skýring] févíti.

h. ‘búfénaður (einkum sauðfé); peningar, fjármunir; nafn á f-rúninni’; sbr. nno. fe, sæ. , fær. og d. , fe. feo(h), fsax. fehu, feho, fhþ. fihu, fiho, nhþ. vieh, gotn. faihu; < germ. *fehu-. Sbr. ennfremur lat. pecū, pecū̆s, fi. páśu, lith. pẽkus ‘(bú)fénaður’. Búféð var í senn helsta eign og gjaldmiðill og fékk því líka merkinguna ‘peningar, fjármunir’, sbr. og lat. pecūnia ‘peningar’ af pecū. Orðið hefur sennilega einkum átt við sauðfé, með því að það er sk. gr. pékō ‘rýja’, af ie. *peḱ- ‘reyta (hár), rýja’, sbr. d. máll. fæt, fe. feht ‘reyfi’. Sjá fax, félag, fjáður, fjós (1) og fær (1).