handa fannst í 7 gagnasöfnum

handa bók handa börnum

hönd -in handar; hendur rétta upp hönd; hafa öll ráð í hendi sér; hand|öxi; handar|breidd; handa|hreyfing

handa forsetning

fyrir e-n, e-m til nota/umráða/eignar

hann kom óvænt með gjöf handa henni á afmælisdaginn

það er ekki til matur handa svona mörgum gestum


Fara í orðabók

hönd nafnorð kvenkyn

líkamshlutinn í framhaldi af handlegg, framan við úlnlið

<þau> takast í hendur

<þau> haldast í hendur

taka í höndina á <henni>

rétta <honum> höndina


Sjá 4 merkingar í orðabók

hönd no kvk
hönd no kvk (rithönd)

Það er í samræmi við upprunalega beygingu að segja: höndin á honum stóð fram úr erminni, hann tók í höndina á mér, hún rétti mér höndina, hún hélt á töskunni í hendinni. Síður: „hendin á honum stóð fram úr erminni“, „hann tók í hendina á mér“, „hún rétti mér hendina“, „hún hélt á töskunni í höndinni“.

Lesa grein í málfarsbanka


Orðasambandið ná yfirhöndinni er orðið fast í málinu og því yfirleitt ekki sagt „ná yfirhendinni“ eins og búast hefði mátt við út frá beygingunni á orðinu hönd (hönd, hönd, hendi, handar).

Lesa grein í málfarsbanka


Talað er um að lýsa einhverju á hendur sér (þ.e. verknaði, t.d. mannvígum). Samtökin lýstu sprengjutilræðinu á hendur sér og bera því ábyrgð á því. Það er hins vegar hæpið að segja: „lýsa ábyrgð á hendur sér“.

Lesa grein í málfarsbanka


Frekar er mælt með orðalaginu fyrir hendi en til staðar.

Lesa grein í málfarsbanka


Rétt er að segja honum fórst þetta vel úr hendi.

Lesa grein í málfarsbanka


Rétt er að segja taka einhverjum tveim höndum en ekki „taka einhverjum opnum höndum“. Hins vegar: taka einhverjum opnum örmum.

Lesa grein í málfarsbanka


Annaðhvort skyldi segja komast í hendurnar á einhverjum eða komast í hendur einhvers.

Lesa grein í málfarsbanka


Bæði gengur að segja hefjast handa við eitthvað og hefjast handa um eitthvað.

Lesa grein í málfarsbanka


Orðasambandið taka traustataki merkir strangt til tekið: taka eitthvað án leyfis en í trausti þess að leyfi hefði fengist. Gerður er greinarmunur á merkingu þessa orðasambands og taka eitthvað ófrjálsri hendi en það merkir: stela einhverju.

Lesa grein í málfarsbanka


Fasta orðasambandið sjálfs er höndin hollust merkir: best er að treysta sjálfum sér, reiða sig ekki um of á aðra.

Lesa grein í málfarsbanka


Sagt er hafa eitthvað við höndina.

Lesa grein í málfarsbanka


Rétt er að segja bera hönd fyrir höfuð sér en ekki „yfir höfuð sér“.

Lesa grein í málfarsbanka


Rétt er með farið að segja á hendur einhverjum ekki „á hendur einhvers“. Hann bar fram ásakanir á hendur þeim. Þau svöruðu með því að höfða mál á hendur honum.

Lesa grein í málfarsbanka


Nafnorð sem vísa til líkamshluta taka oft með sér þgf., t.d.:

eiga e-ð yfir höfði sér; sjá e-ð í hendi sér/sinni; leita (e-s) í huga sér/sínum; standa e-m á hálsi; geyma e-ð í hjarta sér/sínu og vefja e-m um fingur sér.

Forsetningarliðurinn e-m/sér til handa er af sama toga. Fs. handa (með þgf.) er upprunalega ef.flt. af hönd, þ.e. e-m til handa > handa e-m, og er hún kunn í elstu heimildum, sbr.:

heimta skatt til handa honum (f13 (Íslhóm 22r:28));
varðveittu með svo mikilli elsku lýð þann er þeir leiddu guði til handa úr úlfs munni, það er djöfuls veldi (Íslhóm 7r:31);
drekann tekur Oddur og sér til handa og annað skip (Örv 29 (1300–25));
þá gripi ... vil eg að Ásta varðveiti til handa syni sínum (ÓH 726);
taka fé til handa konungi (Flat II, 346);
varðveita fé er hinn hafði á sér til handa frændum (Grgkon I, 11);
Þeim manni er rétt að stefna heima að sín, er tíund skipti til handa þurfamönnum (GrgSt 50);
hann vildi varðveita Bæsing honum til handa (Flat II, 82).

Hún er algeng í síðari alda máli, t.d.:

kaupa e-ð e-m til handa (1. Mós 47, 23 (GÞ));
taka gjöf e-m til handa (1. Mós 32, 13 (GÞ)).

Elsta dæmi um breytinguna til handa > handa er frá upphafi 14. aldar: Litlu síðar safnar konungur liði handa Oddi (Örv 87 (1300–25)).

Jón G. Friðjónsson, 9.5.2015

Lesa grein í málfarsbanka

hönd kv
[Læknisfræði]
[skilgreining] Fjarhluti efri útlims, úlnliður, miðhönd og fingur.
[latína] manus,
[enska] hand

handa fs. (16. öld) ‘fyrir’, eiginl. stytting úr til handa, af hönd (s.þ.).


hönd, †ho̢nd kv. ‘framlimur á manni (og apa), einkum fremsti hlutinn framan við úlnlið; rithönd; handfylli; framhreifi á sel,…’; sbr. fær. hond, nno. og sæ. hand, d. hånd, ne. og nhþ. hand, fe. og fsax. hand, fhþ. hant, gotn. handus. Orðið virðist gamall u-stofn eða samhlj.st., en á sér ekki beina samsvörun í öðrum ie. málum. E.t.v. sk. gotn. hinþan, sæ. hinna ‘ná, grípa’, fsæ. hanna ‘ná, snerta’ og fhþ. heri-hunda ‘herfang’. Sjá hannarr og -henni; vafasöm eru tengsl við töluorðin hundrað og tíu (s.þ.). Um merk., sbr. fsl. ro̢ka ‘hönd’ og re̢ko̢ ‘ég safna saman’. (Orð um hönd í ie. málum eru mörg og af mismunandi toga, sbr. lat. manus (sjá mund (1)), gr. kheír, lith. rankà (sbr. fsl. ro̢ka) og ír. lám (sbr. lámur) o.fl. og gætir þar e.t.v. áhrifa frá bannhelgi). Sjá hanski, henda, höndla og höndugur.