heldur fannst í 7 gagnasöfnum

gjarna Atviksorð, stigbreytt

gjarnan Atviksorð, stigbreytt

halda Sagnorð, þátíð hélt

heldur Lýsingarorð

gjarna (einnig gjarnan)

gjarnan (einnig gjarna)

halda 1 -n höldu; höldur, ef. ft. haldna

halda 2 hélt, héldum, haldið ég held að þetta takist; þótt ég haldi/héldi að það stytti upp

heldur 1 held; helt held girðing

heldur 2 ekki heldur; ég vil það heldur STIGB hástig helst

gjarna atviksorð/atviksliður
Fara í orðabók

halda nafnorð kvenkyn

handfang, einkum á skáphurð, skúffu eða tösku

það vantar höldur á nýju skápana


Fara í orðabók

halda sagnorð

fallstjórn: þágufall

hafa tak (á e-u)

hún hélt barninu þétt að sér

haltu spýtunni fastri meðan ég saga

hann heldur fast í kaðalinn

við héldum öll á innkaupapokum


Sjá 48 merkingar í orðabók

heldur lýsingarorð

sem heldur manni eða skepnu

ísinn er orðinn heldur

held girðing


Fara í orðabók

heldur atviksorð/atviksliður

fremur, frekar (notað við samanburð)

hann vill heldur vinna í bakaríi en á bensínstöð

heldur vil ég svelta en að borða þennan mat

hvort viltu heldur kaffi eða te?


Sjá 2 merkingar í orðabók

heldur samtenging
með neitun

samtenging, táknar gagnstæði á eftir neitun (útheimtir umröðun frumlags og sagnar, eða götun)

hann er ekki trésmiður heldur er hann rafvirki

hún fer ekki í dag heldur á morgun

hún var ekki hrifin af bókinni og ekki ég heldur

hann er heldur ekki búinn að skila ritgerðinni


Fara í orðabók

gjarna ao

gjarnan ao
hjartans gjarnan
svo guðs gjarnan
<ég> vildi gjarnan <reynast hlýðinn fangi>

halda no kvk
<þetta> heldur <honum, henni; landinu> í kút og kreppu
<þetta> heldur <honum, henni> í úlfakreppu
<þetta> heldur <mér> föngnum
það verður ekki bæði sleppt og haldið
<baráttan, lífið> heldur áfram
Sjá 50 orðasambönd á Íslensku orðaneti

heldur lo
heldur ao

Lýsingarorðið heldinn er helst að finna sem síðari lið samsetninga á borð við: áheldinn, barrheldinn, fastheldinn, íheldinn, orðheldinn, samheldinn. Varast skyldi að rugla saman við lýsingarorðið heldur sem til er í fjölmörgum samsetningum (vatnsheldur, vindheldur, fokheldur, mannheldur, þjófheldur o.s.frv.).

Lesa grein í málfarsbanka


Rétt er að segja halda sig við eitthvað. Hún heldur sig enn við fyrri skoðun sína. Hins vegar er sagt halda sér/einhverju við. Hann heldur sér við með stífum æfingum.

Lesa grein í málfarsbanka


Rétt er með farið að segja: veldur hver á heldur.

Lesa grein í málfarsbanka


Annaðhvort er ritað gjarna eða gjarnan.

Lesa grein í málfarsbanka


Viðskeytið -na hefur sterka bendivísun og var það algengt í fornu máli, sbr.:

þá spurði Halli hvað hann segði tíðinda. Ekki enna, [< enn-na ‘enn þá’]“ sagði hann (ÍF IX, 74);
Eigi þérna [‘ekki þér þarna’] (Mork 280);
Er þatna [‘er það svo’] (f14 (Pst 459)).

Í nútímamáli má sjá –na-viðskeytið í ýmsum smáorðum, t.d.: gjarna; hana (nú); hérna, núna; svona; þarna og í gærna (m19 (JThSk II, 257)).

Orðasambandið alla vega/vegana er algengt í fornu máli og þar ber tvenns að gæta. Í fyrsta lagi er þar á ferð flt.-myndin vegar (ekki vegir) og í öðru lagi kemur viðskeytið -na fram í allnokkrum afbrigðum, t.d.:

stóðu alla vega [‘algerlega; að öllu leyti’] mót Gyðingum (Stj 456);
alla vegna [‘hvarvetna; alls staðar’] um jörðina (1. Mós 1, 2 (Stj 10));
Fjóra menn sendi hún fjögurra vegna [‘á fjóra vegu; í fjórar áttir’] í byggðina (Flat II, 105).

Á 16. öld hljóp mikill vöxtur í viðskeytið en hér verður aðeins eitt dæmi tilgreint úr Guðbrandsbiblíu:

beggja vegana hjá portinu (Esek 40, 7 (GÞ)) > beggja vegna.

Í síðari alda máli eru auðfundin fjölmörg dæmi um fornu merkinguna, t.d.:

Þess vegna sé og manni þeim alla vegana [‘með öllum hætti’] hallmælt, sem hefur í ljós leitt sögu þessa (m18 (Klím 9));
tekur oss vara fyrir djöflinum það hann sífellt veiti oss eftirgöngu alla vegana (1. Pét Form (OG)).

Í nútímamáli er loks að finna nýja merkingu ‘hvað sem öðru líður; að minnsta kosti’, t.d.:

Hann sagðist kannski verða of seinn en lofaði að koma alla vega;
Maður sem svíkur vini sína er alla vegana orðinn óalandi og óferjandi;
Jólin koma frá hjartanu, alla vega hjá börnunum;
Hann skal alla vega fá að bæta tjónið sjálfur.

Hér kann að gæta áhrifa frá ensku (anyway).

Jón G. Friðjónsson, 2.4.2015
 

Lesa grein í málfarsbanka

halda
[Hugbúnaðarþýðingar]
[enska] hold

halda
[Orðasafn félags um skjalastjórn]
samheiti geyma, varðveita
[enska] retain

halda
[Sjómennsku- og vélfræðiorð]
[enska] hold

halda
[Raftækniorðasafn]
[sænska] rörhållare,
[þýska] Fassung,
[enska] socket (not to be confused with "base")

halda
[Raftækniorðasafn]
[sænska] låsorgan,
[þýska] Klemmschaltung,
[enska] clamp

gjarn l. ‘fús á, hneigður til’; sbr. sæ. máll. gärnt ‘gjarnan’, fe. georn, fhþ. gern, gotn. gairns ‘fús,…’. Af gjarn er leitt ao. gjarna, gjarnan, sbr. fær. gjarna, nno. gjerna, sæ. gärna, d. gærne, fe. georne, fhþ. gerno. Sk. lat. horior, hortor ‘hvet, örva,…’, gr. khaírō ‘ég gleðst’, fi. háryati ‘lengir eftir, líkar’. Sjá ger (4) og girna.


halda (tvf.)s. ‘hafa fast tak á; hafa hjá sér; vernda, styrkja; stefna, fara áleiðis; hafa með höndum; álíta; endast; efna;…’; sbr. fær. og nno. halda, sæ. hålla, d. holde; fe. healdan, fsax. haldan, fhþ. haltan (ne. hold, nhþ. halten) (s.m.) og gotn. haldan ‘gæta búfjár’. E.t.v. geymir gotn. elstu merkingu orðsins, ɔ gæta fénaðar, fylgjast með og reka fé. So. halda gæti þá verið mynduð með tannhljóðsviðsk. af sömu rót og gr. kélomai ‘ég rek’, fi. kā̆láyati ‘rekur fénað, tekur eftir, ber, flytur,…’, lat. celer ‘skjótur’, sbr. einnig mlþ. hilde, hille ‘röskur, ákafur’. Einstaka merkingartilbrigði ísl. so. kunna að stafa frá föllnum forskeytum, t.d. ‘halda föstu, hafa hjá sér’ < *ga-haldan? Af halda er leitt no. hald h. ‘hanki; álit,…’, haldur k. ‘ljósastjaki’ og halda kv. ‘handfang’. Sjá halzi, heldri; ath. höldur og halur. (Tæpast sk. lith. keliù, kélti ‘lyfta’, sbr. hjallur eða ír. calath ‘harður’, sbr. hallur k.).


-heldinn l. í sams. eins og fastheldinn; heldur l. ‘sem stenst, þolir’ (t.d. um ís, vatnsþétt ílát o.fl.). Sjá halda; sbr. einnig áheldi, misheldi af sama toga.


heldri, helstur l. (mst., hst.) ‘merkari, meiri; merkastur, mestur’; heldur, helst ao. (mst., hst.) ‘fremur; frekast’; < germ. *haldiz(a)-, *haldist-, sbr. fær. heldur, helst, nno. helder, helst, sæ. heller (hellre), helst, d. heller(e), helst, gotn. haldis, fhþ. halt, fsax. hald ‘fremur’ og fhþ. halto ‘mjög’. Uppruni óviss. E.t.v. sk. fír. calath ‘harður’ (sjá halur) eða lo. hallur (2). Vafasamt.