leikandi fannst í 7 gagnasöfnum

leika Sagnorð, þátíð lék

leikandi Lýsingarorð

leikandi Karlkynsnafnorð

leika lék, lékum, leikið þótt hann leiki/léki sér

leikandi 1 -nn leikanda; leikendur persónur og leikendur

leikandi 2 leikandi létt

leika sagnorð

fara í leik, vera í leik

hún leikur oft við vini sína

leika sér

vera kátur

leika við hvern sinn fingur

vera kátur


Sjá 7 merkingar í orðabók

leikandi atviksorð/atviksliður

með léttum leik, auðveldlega

hún getur leikandi gengið á höndum

hann stökk leikandi yfir skurðinn


Fara í orðabók

leikandi nafnorð karlkyn

leikari

persónur og leikendur


Fara í orðabók

leika so (leika sér)
leika so (koma fram í leiksýningu)
<hundurinn> er ekki lamb í leikum
<þetta; lífið; brennivínið> leikur <hann, hana> illa
<mér> leikur forvitni á að <heyra hvað þeim hefur farið á milli>
<þetta; lífið; brennivínið> leikur <hann, hana> hart
<þetta; lífið; brennivínið> leikur <hann, hana> grátt
Sjá 80 orðasambönd á Íslensku orðaneti

leikandi no kk
leikandi lo
leikandi ao

Leikur: Nf.ft. leikir eða leikar, þf.ft. leiki eða leika, þgf.ft. leikum eða leikjum, ef.ft. leikja eða leika.

Lesa grein í málfarsbanka


Venjan er að segja leika sér að einhverju og leika sér við einhvern en ekki getur þó talist rangt að segja leika sér með eitthvað og leika sér með einhverjum.

Lesa grein í málfarsbanka


Rétt er að segja leika leikinn, eins og t.d. í skák þar sem menn leika góðan eða slæman leik (ekki „góðum eða slæmum leik“) og leika marga leiki (ekki: „mörgum leikjum“ ). Hins vegar er rétt að tala um að leika manninum, peðinu, kónginum.

Lesa grein í málfarsbanka


Sögnin að leika getur ýmist stýrt þolfalli (beint andlag) eða þágufalli (verkfærisfall) í mismunandi merkingu, t.d. í máli skákmanna:

(1) leika sterkan/veikan leik;
(2) leika peði fram; leika hróknum/drottningunni.

Í Ólafs sögu helga er skemmtilegt dæmi þar sem sögnin leika kemur fyrir:

En er þeir léku að skáktafli, Knútur konungur og Úlfur jarl, þá lék konungur fingurbrjót [‘afleik’] mikinn. Þá skækði [‘skákaði’] jarl af honum riddara. Konungur bar aftur [‘tók upp’] tafl hans og sagði hann skyldi annað leika (ÓH 443 (1250–1300)), sbr. (Hkr II, 285).

Hér kemur hefðbundin fallstjórn fram en í nútímamáli má sjá að málnotkun er stundum nokkuð á reiki, t.d.:

Polugaevsky lék þessum leik [‘þennan leik’] gegn Tal árið 1969 (16.11.17, 34).

Hér er ruglað saman (1) leika (góðan) leik og (2) leika manni/peði en slík málbeiting er tiltölulega ung og á sér vart hliðstæðu utan skákmáls.

***

Í máli skákmanna geta lo. svartur og hvítur ýmist vísað til þess sem stýrir svörtu/hvítu liðsmönnunum eða svarta/hvíta liðsaflans, t.d.:

svartur mátar hvítan/hvít í þriðja leik;
... með góðri stöðu fyrir svartan/svart
það háir hvítum/hvíti mjög að ...

staðan er unnin á hvítt;
leika vel með hvítu.

Í fyrri merkingunni mun nokkuð á reiki hvort farið er með orðin svartur/hvítur sem lýsingarorð (hvítur, hvítan, hvítum, hvíts) eða nafnorð (hvítur, hvít, hvíti, hvíts). Þeir sem kjósa síðari kostinn telja þá væntanlega eðlilegt að hafa fyrsta dæmi sem tilgreint var hér að ofan svo: 

svartur mátar hvít í þriðja leik.

Ég hef vanist því að nota lo.-beyginguna í dæmum sem þessum en tel engin efni til að amast við no.-beygingunni, hér hlýtur málkennd að ráða enda ótvírætt að hvor tveggja beygingin hefur tíðkast lengi í skákmáli. Til gamans skal þess getið að í elsta dæmi af þessum toga sem ég hef rekist á er notuð lo.-beyging:

Það [‘að skilja við konu’] er skák af hvítum á svartan, af borði til bekkjar (m17 (Deil 37)).

Þetta skemmtilega dæmi frá Guðmundi Andréssyni sýnir ótvírætt að honum hefur verið tamt að nota lo.-beyginguna.  Mér þykir það hins vegar afleitt að ég skil ekki merkingu orðasambandsins af borði til bekkjar. Vænt þætti mér um ef einhver gæti útskýrt þetta fyrir mér.

***

Orðasambandið verða bert er orðið úrelt en það merkti ‘verða mát (um kónginn einan)’ og samsvaraði því sem kallað var hinn litli taflsmunur. Þetta má sjá af eftirfarandi dæmi frá Ólafi Davíðssyni:

Bert verður þegar annarhvor er orðinn alveg mannlaus en kóngur hans er þó ekki mát. Ef kóngurinn verður mát í sama leik og hann missir seinasta manninn er það kallað stóra bert annars litla bert. Bert er minnstur vinningur í skák (ÓlDavSk 294).

Nánari skýringar á orðasambandinu má sjá af tveimur dæmum úr fornu máli, Vilhjálms sögu sjóðs og Mágus sögu:

finnur [kóngur] að hún teflir forkunnar vel en þó lukar [‘lýkur’] svo að hún fékk litla bert (Vsj 7);
en þuí tafli var lokið að hádegi; og varð hinn litli tafls munur; og varð keisari ber (FS 11).

Trúlega hafa fáir áhuga á dæmum sem þessum en ég stenst ekki mátið að tefla þeim fram. Líklegt má telja að skákáhugi minn beri dómgreind mína ofurliði en ég færi þó það fram mér til afsökunar að dæmið úr Mágus sögu finnst mér vera afar gagnsætt, sýnir að mínu viti hvað liggur að baki. – Loks má geta þess að samsvarandi dæmi má sjá í fornum rímum (Mágus rímum):

*Milding framm yfir miðjan dag / mörgum leikum vendi, / þá gekk lofðung lítt í hag / litla bert hann kenndi (Rs II, 579).

***

Í Brennu-Njáls sögu (22. k.) segir frá Kaupa-Héðni [Gunnari] sem fór með smíði. Hann var maður skapillur og margmæltur, þóttist einn vita allt og rak aftur kaup sín oftlega og flaug á menn þegar eigi var allt gjört sem hann vildi. Kaupa-Héðinn kom að næsta bæ hjá Hrútsstöðum og svo segir sagan:

þar skaltu láta falt smíðið og hafa það uppi af, er verst er og berja í brestina (ÍF XII 60).

Orðatiltækið berja í brestina merkir í beinni merkingu ‘slá saman rifur á gull- eða silfurmuni; dylja bresti með því að berja í þá’ en í óbeinni merkingu ‘gera sem minnst úr ágöllum’ og vísar líkingin til gullsmíðar (HH54, 140). Nýlega rakst ég á dæmi þar sem orðatiltækið er notað í merkingunni ‘mikla ágalla, gera sem mest úr þeim’ eða e-ð í þá veru:

talibanar reyna að sýna fram á að stjórnvöld [í Afganistan] geti ekki tryggt öryggi almennra borgara, berja í brestina ... (27.1.18).

Trúlega er þetta til vitnis um að myndmálið er orðið ógagnsætt fyrir þeim sem svo rita.

Jón G. Friðjónsson, 9.2.2018

Lesa grein í málfarsbanka

Spila
[Hugbúnaðarþýðingar]
samheiti leika
[enska] Play

leikandi kk
[Læknisfræði]
samheiti banakringla
[skilgreining] Efsta bein í hálshrygg (fyrsti hálsliður). Liðtengist hnakkabeini og öðrum hálslið.
[latína] atlas,
[enska] atlas

1 leika h. † ‘leikfang’; sbr. fær. leika h., nno. leike h. (kv.), msæ. leikan, jó. lege (s.m.). E.t.v. < *laikanþ, sbr. leikandi eða < *laikōn. Sjá leika (2 og 3) og leikandi.


2 leika kv. ‘sköp konu eða kvendýrs; högld á reipi; †ástmær, leiksystir; †leikfang, brúða’; sbr. nno. leike kv., sæ. máll. läiko ‘leikfang’ < *laikōn (kv.); í sumum merk., t.d. ‘leiksystir’ og ‘cunnus’, e.t.v. < *ga-laikōn, sbr. fe. ge-lǣca ‘sambiðill’. Sjá leika (1 og 3).


3 leika (tvf.)s. ‘gera sér e-ð til skemmtunar; taka þátt í leik, t.d. knattleik eða sjónleik; spila á hljóðfæri; hreyfast, snúast auðveldlega; iðka; látast; †gabba, spotta; †töfra, tæla, svíkja’; sbr. fær. leika ‘hreyfast, hlaupa um, skemmta sér,…’, nno. leika í svipaðri merk., sæ. leka, d. lege ‘taka þátt í leik, skemmta sér,…’, fe. lǣcan ‘hreyfa sig hratt, spila, skylmast’, gotn. laikan ‘stökkva, hoppa’, mlþ. lēken ‘hoppa, stökkva; svíkja e-n,…’. Sk. fír. lóig ‘kálfur’, lith. láigyti ‘hlaupa um’, fi. réjate ‘hoppar, titrar’, gr. ligaínei ‘æðir áfram’, af ie. *leig-, *loig- ‘hoppa, sveiflast,…’. (Merkingar ísl. so. eins og t.d. ‘að gabba’ eða ‘töfra, tæla’ eru e.t.v. runnar frá föllnum forskeytum: leika ‘gabba, spotta’ < *bi-laikan, sbr. gotn. bilaikan ‘spotta’, leika ‘tæla, töfra, svíkja’ < *fra-laikan, sbr. fe. forlācan ‘tæla, svíkja,…’). Sjá -leiksa og leikur (1).


leikandi k. (18. öld) ‘leikari; banakringla’; leikandi kv. † ‘hjólkerling, skoruhjól’; leikund, leikönd kv. ‘banakringla’. Eiginl. nafngerðar lh.-myndir af so. leika, sbr. einnig nno. leikand, leikindi ‘sigurnagli, veltiás,…’, fær. leikindi h.ft. ‘tréhjarir á hurð’, sæ. máll. lekan(d)e, lekkjen og jó. lægn ‘hringur í tjóðri (til að varna vindingi)’. Sjá leika (1 og 3).