með fannst í 4 gagnasöfnum

með fara með bæn; viltu vera með (mér)?

með forsetning

um samfylgd eða e-ð sem fylgist að


Sjá 8 merkingar í orðabók

Orðasambandið fara hjá sér merkir í fornu máli ‘fara einförum/einn’, sbr. Eyrbyggja sögu:

Sýndist mönnum þann veg [‘þannig’] helst sem hann myndi leikinn [‘hafa orðið fyrir gjörningum (töfrum)’] því að hann fór hjá sér og talaði við sjálfan sig (ÍF IV, 146).

Í síðari alda máli og nútímamáli merkir orðasambandið ‘verða skrýtinn, feiminn’, sbr.:

setja þá í mestu forundran og láta þá verða svo sem hjá sér (f18 (Klím 56)).

Orðasambandið vera ekki með sjálfum sér merkir ‘vera ekki eins og maður á að sér; vera ekki með réttu ráði’ og eru kunn mörg önnur orðasambönd svipaðrar merkingar, t.d.:

Ferðamennirnir voru frá sér numdir (af hrifningu) (†‘utan líkamans’ > ‘ekki með sjálfum sér’);
voru frá sér numdir yfir máli hans (Norðf II, 104 (1849)).

Orðasambandið vera utan við sig merkir ‘vera ekki með sjálfum sér; vera annars hugar’, sbr. viðutan, lo.ób. Dæmi:

virtist hann vera allmjög utan við sig og úti á þekju (f20 (HÞor 308));
allur varð hann á sönsum fyrir utan sig og hrörlegur (s19 (Fylgsn II, 409));
tók Kristín fásinnu mikla og óeirð og var sem utan við sig (m19 (ÞjóðsJÁ I, 341));
Ég var eins og utan við mig (s18 (Kvöld I, 32)).

Svipað orðafar er algengt í fornu máli, t.d.:

En eigi að síður verður hver með sjálfum sér lengst að fara [‘hver hefur sjálfan sig lengst sem förunaut; langvinn er glíma manns við sjálfan sig’] (ÍF VI, 49);
vera við alla menn góður, þá er vel fara með sér (Íslhóm 65r13).

***

Orðasambandið kosta e-u/öllu til e-s merkir ‘reiða e-ð/allt fram sem greiðslu (fyrir e-ð), leggja e-ð/allt í kostnað; vilja e-ð/allt til vinna; leggja sig allan fram’. Rætur þess eru allgamlar, sbr. Reykjahólabók:

hún mundi vilja kosta þar peningum til (m16 (Reyk II, 15));
sagðist vita það víst að hún mundi þar öllu til kosta (m16 (Reyk II, 15)).

Orðasambandið spara ekkert til (e-s) merkir ‘horfa ekki í kostnað; láta einskis ófreistað’, t.d.:

Í málinu ... var ekkert til sparað til þess að koma upp um Jón bónda (m19 (SkGSkv 27)).

Það er algengt í fornu máli, t.d.:

eg hefi engan hlut til þess sparað að gera og mæla svo að yðvar vegur væri þá meiri en áður (ÍF II, 183);
Vill Hrútur gerast mágur þinn og kaupa dóttur þína og skal eg eigi mitt til spara (ÍF XII, 8); Síðan var stofnað til boðs á Höskuldsstöðum og ekki til sparað en ærin voru efni (m14 (ÍF V, 65)).

Frá síðari hluta 19. aldar er kunnugt afbrigðið spara engu til:

stofnað reglulegt fiskiklak ... á kostnað stjórnarinnar og engu til sparað (TBókm II, 119 (1881));
engu er til sparað að veiðin geti orðið sem mest (Ægir 1920, 28 (OHR));
Það verður engu til sparað [á popptónleikum] (Útv 16.3.06);
engu til sparað við uppeldi barna í Kína (St2 16.10.12);
eins og sést á myndbandinu verður engu til sparað (St2 15.2.12).

Þessi málnotkun er ekki í samræmi við málvenju; hér mun gæta áhrifa frá orðasambandinu kosta e-u/öllu/miklu til (e-s).

Jón G. Friðjónsson, 15.7.2017

Lesa grein í málfarsbanka

með fs. ‘ásamt, hjá,…’; sbr. fær. med, nno., sæ., d. med, fe. mid, fsax. mid-, midi, fhþ. mit, miti (nhþ. mit), gotn. miþ, mid-; < ie. *me-ti eða *me-dhi, sbr. gr. metá ‘með, til, meðal, hjá,…’. Sami orðstofn *me- líkl. einnig í gr. mé-khri(s) ‘uns’ (viðliðurinn e.t.v. stf. af gr. orði (kheír) sem merkir hönd) og gr. (arkad.) mé-ste ‘uns’. Sjá meður.