næst fannst í 7 gagnasöfnum

Sagnorð, þátíð náði

nærri Atviksorð, stigbreytt

næstur Lýsingarorð

náði, náð ég næ bílnum; þótt hann nái/næði þessu

nærri STIGB nær, næst

næst STIGB miðstig nær (sjá nærri)

næstur næst; næst á næsta leiti

sagnorð

fallstjórn: þágufall

geta tekið (e-ð), heppnast að fá tak (á e-u)

ég næ ekki því sem er í efstu hillunni

hún náði ekki blettinum úr skyrtunni

við náum strætó ef við hlaupum

hann reyndi að drepa fluguna en náði henni ekki


Sjá 25 merkingar í orðabók

nærri forsetning/atviksorð

nálægt (e-m/e-u)

ég vil helst búa nærri miðborginni

það er óþægilegt að sitja of nærri leiksviðinu


Sjá 5 merkingar í orðabók

næst atviksorð/atviksliður

næsta skipti (eftir þá stund sem mælt er á)

ég heimsæki þig næst þegar ég fer í bæinn


Fara í orðabók

næstur lýsingarorð

sem röðin er komin að

ég var næstur svo að ég hafði peningana tilbúna

nafn hennar er næst á eftir mínu nafni

ég kem aftur í næstu viku


Fara í orðabók

næst atviksorð/atviksliður

í mestri nálægð (við e-ð)

krónprinsinn stóð næst drottningunni

þeir sem voru þarna næst fengu bestu sætin

sem næst

næstum því


Fara í orðabók

nærri ao (nálægt)

næst ao

næstur lo
á næsta vetri
á næsta hausti
<þetta; giftingin> er saga til næsta bæjar
á næsta vori
á næsta sumri
Sjá 25 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Fremur en að nota orðið nærliggjandi kemur til greina að nota orðin: nálægur, nærri, í grenndinni.

Lesa grein í málfarsbanka


Athuga að í stað næsta laugardag eða næstkomandi laugardag getur farið betur á að segja: á laugardaginn eða á laugardaginn kemur.

Lesa grein í málfarsbanka


Atviksorðið nær(ri) (nær, næst) er í frumstigi oft notað sem forsetning með þágufalli: það er nær(ri) sanni, það er maður nærri landi, nær(ri) því.

Lesa grein í málfarsbanka


Orðið næst (hástig atviksorðsins nær) kemur fyrir sem forliður í nokkrum orðum, t.d. næstbestur, næstverstur, næstsíðastur.

Lesa grein í málfarsbanka


Ýmsir ákvæðisliðir (allt að, hátt í, sem svarar, nærri, nálægt) stýra falli og ef fallstjórn þeirra er frábrugðin fallstjórn aðalliðar er fallanotkun stundum á reiki í nútímamáli, þ.e. ýmist ræður aðalliður falli eða ákvæðisliðurinn, t.d.:

Spara allt að tveimur milljónum – Spara allt að tvær milljónir;
Allt að tveimur milljónum kr. er saknað – Allt að tveggja milljóna kr. er saknað;
Vatn í ám hefur hækkað um allt að tveim metrum – Vatn í ám hefur hækkað um allt að tvo metra;
Skuldir nema hátt í einni milljón króna – Skuldir nema hátt í eina milljón króna; Bíllinn er til sölu fyrir sem svarar tveimur milljónum króna – Bíllinn er til sölu fyrir sem svarar tvær milljónir króna;
Byggingin kostaði nærri sex milljónum – Byggingin kostaði nærri sex milljónir; Nálægt 40 skipum eru á veiðum – Nálægt 40 skip eru á veiðum;
Nálægt 350 kandídötum verða brautskráðir á þessu ári – Nálægt 350 kandídatar verða brautskráðir á þessu ári.

Dæmi sem þessi eru auðfundin í dagblöðum og fjölmiðlum nútímans. Breytinguna má trúlega rekja til þess að ákvæðisliðirnir hafa glatað merkingu sinni, hafa þess í stað fengið merkingarlítið hlutverk. Þessu var á annan veg háttað í fornu máli, þar stýrir sá liður sem næst stendur falli, t.d.:

Þeir voru alls á þriðja tigi manna (Ísl 1604);
Hafði hann á þriðja tigi manna (Sturl I, 368);
og hafa þeir á þriðja hundraði og ætla að Sighvati (Sturl I, 368);
ríða suður um land og hafa á öðru hundraði manna (Sturl I, 376);
hafði á fjórða hundraði manna (Sturl I, 377);
þeir höfðu nær þremur hundruðum báðir (Klm 13);
Þá er Haraldur konungur var nær sjötugum að aldri (Flat I, 46);
Nær sex tigum féll hirðmanna (Flat III, 182).

Slík notkun virðist eftir lauslega leit einhöfð fram á síðari hluta 19. aldar og er enn algeng í nútímamáli. Til gamans skulu tilgreind tvö dæmi frá 19. öld:

Í mörgum þessum húströllum [‘skýjakljúfum’] í Chicagó eru allt að fjórum hefjurum [‘lyftum’] allt af á ferðinni (Ísaf 1892, 203);
en þó fengu menn það, í sumar sem leið, allt að 6000 tunnum byggs (Rvp II, 70 (1848)).

Jón G. Friðjónsson, 2015

Lesa grein í málfarsbanka


Sögnin að ná e-u er eins og fjölmargar aðrar sagnir ýmist notuð í beinni merkingu ‘koma höndum á’: ná boltanum/kettinum, eða yfirfærðri ‘skilja’, t.d.:

Náðirðu því sem kennarinn sagði?

Sagnorðið höndla e-ð er býsna margbrotið að merkingu; það getur merkt ‘festa hönd á’ en einnig ‘skilja’. Síðari merkinguna má sjá af eftirfarandi dæmi:

Það er ekki á allra færi að skilja þennan boðskap heldur þeirra einna sem það er gefið (Matt 19, 11 (2007)) = Eigi fá allir höndlað þetta, heldur þeir sem það er gefið (1912) = Þetta orð fá eigi allir höndlað, heldur þeir, hverjum það er gefið (OG).

Til gamans og glöggvunar skulu tilgreind samsvarandi dæmi úr Lúthersbiblíu, King James-biblíu og Vúlgötu:

Das wort fasset nicht jederman, sondern [nur die] denen es gegeben ist (Luth);
All men cannot receive this saying, save they to whom it is given (KJ);
non omnes capiunt verbum istud sed quibus datum est (Vulg).

Annað dæmi varpar ljósi á merkingarþróunina:

og ljósið skín í myrkrinu, og myrkrið hefur eigi tekið á móti því (Jóh 1, 5 (1912));
og ljósið skein í myrkrinu og myrkrið meðtók það ekki (Við);
og ljósið lýsir í myrkrunum og myrkrin hafa það eigi höndlað (Jóh 1, 5 (OG));
And the light sieneth in darkness; and the darkness comprehendet it not (KJames);
und das Licht scheinet in der Finsternis, und die Finsternis habens nicht begriffen (Luth);
et lux in tenebris lucet et tenebræ eam non comprehenderunt (Vulg).

Hjá Oddi samsvarar sögnin höndla orðasambandinu taka á móti í biblíuútgáfunni frá árinu 1912 en í erlendu samsvörununum eru notuð orð sem ótvírætt merkja ‘skilja’, þ.e. comprehend (KJ), begreifen (Luth) og comprehendere (Vulg). Sá grunur gæti læðst að leikmanni að Oddur hafi vísvitandi notað sögnina höndla á tvíræðan hátt, þ.e. í merkingunni ‘taka við, ná’ eða ‘meðtaka, skilja’.

So. fatta, tökuorð úr dönsku frá upphafi 20. aldar, lýtur svipuðu merkingarsniði, þ.e. bein merking er ‘grípa’ en yfirfærð merking er ‘skilja’, sbr. þ. fassen. Fyrri merkingin mun afar sjaldgæf í nútímamáli en síðari merkingin er algeng. Um sögnin má vafalaust segja: Ekki er það vakurt þó riðið sé; heldur vænkast þó hagur strympu sé merkingin skoðuð í málsögulegu samhengi.

So. grípa er ekki lengur notuð í merkingunni ‘skilja’ en eftirfarandi dæmi sýnir að hún er skyld sögninni höndla að merkingu:

Sá höndli þetta er höndlað getur (Matt 19, 12 (1912)) = Sá gripið getur, hann grípi það (OG);
Wer es fassen mag der fasse es (Luth)
He that is able to receive it, let him receive it (KJ)
qui potest capere capiat (Vulg).

Jón G. Friðjónsson, 2016

Lesa grein í málfarsbanka

næstur
[Læknisfræði]
samheiti nærtækastur
[enska] proximate

nálægur
[Læknisfræði]
samheiti nærri
[enska] approximal

so
[Stjórnmálafræði]
samheiti hljóta, öðlast
[enska] attain

nærri
[Erfðafræði]
samheiti nærliggjandi
[enska] proximal

1 ná kv. liður í kvenkenningum; s.o. og Gná og . Sjá Gná.


2 ná s. ‘komast til e-s staðar; seilast í, taka; endast,…’; sbr. fær. náa, nno., sæ. og d. , fe. genǣgan, fsax. nāhian, mhþ. nāhen, nhþ. nahen, gotn. nehwjan sik ‘nálgast’; af *nēhw- í - (4) og nær (1) (s.þ.).


3 ná uh.; lætur í ljós undrun, áhuga: ‘nei sko, hvað nú’ e.þ.h. Líkl. í ætt við na og hugsanlega tengt fn.-stofninum *en-, *on- (sbr. enn, inn ákv. gr.); sbr. og fi. nā nā ‘svona,…’, lat. nam ‘nefnilega, því’. Ekki er þó óhugsandi að uh. þessi hafi blandast orðum af öðrum toga, sbr. gotn. ne ‘ekki, nei’ og fær. ‘nei’ sem líkl. samsvarar fremur (< *ni-aiw-) en gotn. orðinu. Sjá na; ath. no og (2).


4 ná- forliður í orðum eins og nákominn, nálægur o.fl.; sbr. fær. -, nno., sæ. og d. -, fe. néah, fhþ. nāh (nhþ. nah(e), nach) og gotn. nehw. Uppruni umdeildur, germ. *nēhwa- oft talið sk. nógur og nægja, gotn. ganauhan, ganah, fe. genugan, geneah (nþl.s.) ‘nægja’, lat. nancīscor, fi. náśati ‘fær, nær’, af ie. *(e)neḱ- ‘ná, fá, nægja’. Aðrir telja að germ. *nēhwa- sé tengt fs. á < *an(a); < *nē-hwa-, sbr. fi. nédiyas- ‘nálægari’ < *nē̆-zd-, sbr. *sed- ‘sitja’. Giskað hefur verið á að -hw- í germ. *nēhwa- eigi sk. við lat. oculus ‘auga’. Sjá (2), náar og nær~(1).


1 nærri, †né̢r(r)i l.mst. ‘nálægari’; sbr. fær. nærri, nno. nærre (< *nēhwizǣ), langa r-ið ekki upphaflegt fremur en í né̢rr (nýtt) mst. af nær (1). Af sama toga er hst. næstur, †né̢str, sbr. fær. næstur, nno. og d. næst, sæ. näst, fhþ. nāhist (nhþ. nächst) < *nēhwista-. Sjá - (4), nánd og nær (1); sbr. og næsta kv. ‘nálægur tími’, sbr. fær. næsta (s.m.).


2 nærri, †né̢ri ao. ‘nálægt’; sbr. nno. nære; líkl. myndað af nær (1) með endingunni -i, e.t.v. til samræmis við orð eins og fjarri.


næst, †né̢st ao. ‘nálægast (í tíma)’, eiginl. hvk. af næstur. Sjá nærri (1); næsta ‘allmjög’; næstum ‘nærri því’ < næst um. Af næst er leitt no. næsta kv. sem haft var bæði um nána framtíð og nýliðinn tíma.