sér fannst í 7 gagnasöfnum

sjá Sagnorð, þátíð

sig Afturbeygt fornafn

sér sér í lagi; þau skemmtu sér vel

sig 1 -ið sigs; sig sig|belti

sig 2 sér, sín hún reyndi að átta sig

sjá 1 -in sjár; sjár

sjá 2 sá, sáum, séð þótt ég sjái/sæi allt

sér atviksorð/lýsingarorð

út af fyrir sig, frítt frá öðru

hjónin búa í sama húsi og við en eru samt alveg sér


Fara í orðabók

sér fornafn

vera góður í sér

vera góður að eðlisfari, í eðli sínu

hann er léttur að eðli eða áferð

<búðingurinn> er <léttur> í sér

vera góður að eðlisfari, í eðli sínu

hann er léttur að eðli eða áferð


Fara í orðabók

sig nafnorð hvorugkyn

það að eitthvað sígur

það var sig í loftinu í húsinu


Sjá 2 merkingar í orðabók

sjá sagnorð

fallstjórn: þolfall

skynja (e-ð) með augunum

við sáum hvítan jökulinn

ég hef aldrei séð hana áður

hún sá að hann var einn

sérðu hvað þetta er fallegt blóm!

sjáðu þessa tertu!

vera <daufur> að sjá


Sjá 34 merkingar í orðabók

sér ao

sig no hvk

sjá so
það sér ekki fyrir endann á <óeirðunum>
það verður ekki séð fyrir endann á <þessu>
geta ekki á heilum sér tekið
hafa séð það svartara
<ég> hef <sjaldan> séð hann svartari
Sjá 61 orðasambönd á Íslensku orðaneti

Almenna reglan er að nota sig þegar gerandi og þolandi er sami maður: Sigga meiddi sig. Þegar vísað er á milli aðalsetninga og aukasetninga er hins vegar oftast notað persónufornafn (hann, hún, það) en ekki sig, t.d.: Gunna sagði að þetta væri betra en hana minnti. Það er helst í að-setningum og spurnarsetningum þar sem fylgir viðtengingaháttur að notað er sig/sér/sín. Hún velti því fyrir sér hvort eitthvað væri líkt með sér og föður hennar.

Lesa grein í málfarsbanka


Orðið sér getur verið forliður sem ávallt er áfastur orðinu sem hann stendur með: sérherbergi, sérinngangur, sérkennari, sérstaða, sérstæði, sérvitringur, sérþekking, sérþvottahús o.fl.

Lesa grein í málfarsbanka


Bein merking orðasambandsins sjást ekki fyrir [< †sjá (e-ð) ekki fyrir sig fram] er ‘skyggn­ast ekki um fyrir framan sig (†fyrir sig fram)’ og yfirfærð merking er ‘fara ekki var­lega’. Bein merking er ekki notuð í nútímamáli en hún er algeng í fornu máli, t.d.:

en þó er Agli of mjög ættgengt að sjást of lítt fyrir að verða fyrir reiði konungs (ÍF II, 113);
hitt myndi mitt ráð að hrapa ekki ferðinni, sjást heldur fyrir (ÍF II, 234);
Þessi var herðimaður mikill er svo rösklega vann að og sást ekki fyrir (ÍF XII, 444).

Í fornu máli er orða­sam­band­ið einnig kunnugt í yfirfærðri merkingu ‘skeyta (e-u) engu; gera e-ð meir af kappi en forsjá’, sbr.:

Það er orð­tak, að sá er tý­hraust­ur, er um fram er aðra menn og ekki sést fyr­ir (SnE 32 (1300–1350)).

Tengsl á milli beinnar og yfirfærðrar merkingar eru augljós: sá sem athugar ekki sinn gang (sést ekki fyrir), skeytir engu. – Af sama meiði og orðasambandið eru lýsingarorðin forsjáll (ÓH 117, 650) ‘fyrirhyggjusamur’, óforsjáll (ÍF XII, 52) og ófyrirleitinn (m19 (ÞjóðsJÁ I, 270)) ‘†sá sem ekki sést fyrir > ósvífinn’ enda er lo. fyrirleitinn kunnugt í fornu máli í merkingunni ‘athugull, gætinn’ (ÓH 380; Hkr II, 246).

Jón G. Friðjónsson, 24.9.2016

Lesa grein í málfarsbanka


Talsverður munur er á því að sjá e-ð á e-m og sjá e-ð af e-u. Í fyrra tilvikinu vísar orðasambandið einkum til persóna eða hluta en hinu síðara til þess sem er óhlutstætt:

Ég sá það á henni að hún var reið;
Það sér talvert á bílnum eftir áreksturinn;
Af þessu má sjá hver ætlunin er.

Þess væri að vænta að sama ætti við um orðasamböndin e-ð er auðséð/(auðsætt) á e-u og e-ð er auðséð/(auðsætt) af e-u en svo er þó ekki, sbr.:

(1) auðséð á e-u:
Það er auðséð á öllu að blaðinu leiðist það (SvSkBenJ 352 (1897));
Er auðséð á öllu, að séra Torfi hefir lagt sig í framkróka um þessa málaleitun (f20 (JHJHelg 25));
Það var auðséð á öllu, að henni hafði þótt vænt um karlinn (JsJsRit II, 35);
Það er auðséð á öllum lotum að stúlkan kann dável að vinda sér við (m19 (MJochLeik 20));
það er auðséð á frumvarpinu til dönsku stjórnarlaganna að ... (Norðf II, 8 (1849)).

(2) auðséð af e-u:
En það var auðséð af öllu að hún mundi aldrei ná sér að fullu (s19 (GPRit I, 57));
og er af þessu auðséð, að Holsetulandsmenn ekki eru enn þá af baki dottnir (Rvp III, 3 (1848));
óvarleg eldsmeðferð .... er því framar af því auðséð en ... (Ldsyrd I, 302 (1809));
Af öllu þessu .... er auðsætt .... að mikið stendur til (Rvp II, 122 (1848)).

Í dæmum (1) er vísað til e-s óhlutstæðs og því hefði mátt vænta fs. af fremur en fs. á en í dæmum (2) er málbeiting í samræmi við það sem vænta má. Hér virðist því gæta nokkurrar óvissu eins og sjá má af ‘sama’ dæmi frá ólíkum tíma:

Auðsén er undirhyggja á yfirlitum (f19 (GJ 40));  
Auðsén er undirhyggja af yfirlitum [‘af útliti er fláttskapur auðráðinn/sviksemi auðséð’] (s17 (GÓl 235)).
Að teknu tilliti til annarra dæma virðist mér málnotkun eðlilegri í eldra dæminu en yngra en aðalatriði er þó að hér má greina nokkra óvissu.

Miðað við nokkur fornmálsdæmi virðist myndin e-ð er auðsætt/auðsýnt á e-u einhöfð í fornu máli:
 
Auðsýnt er á [‘af’] þeirra fararblóma [‘ljóma af ferð þeirra’] að veröldin er mjög ólík út þangað og hegað [‘hingað’] til vor (m14 (Clári 36));
var það brátt auðsætt á [‘af’] hennar högum að hún mundi vera vitur og vel að sér og margs vel kunnandi (m14 (ÍF V, 18));
Auðsætt er það á Ólafi þessum að hann er stórættaður maður (ÍF V, 57 (1330–1370));
og var þá auðsætt á henni að hana firrðist heilsa (SturlK I, 410 (1350–1370)).

Það getur verið tilviljun undirorpið hvað ratar í orðabækur og uppflettirit, t.d. finn ég engin dæmi um e-ð er auðséð/auðsætt af/á e-u í slíkum ritum.

Af dæmum sem þessum má sjá að íslensk tunga er ekki kyrrstæð, hún hefur breyst nokkuð í aldanna rás en málkennd málnotenda ræður því hvaða breytingar fá framgang, eru settar á ef svo má að orði komast.

***

Nafnorðið hryggjarstykki merkir í beinni merkingu (1) ‘hluti hryggjar (með kjöti)’ en í óbeinni merkingu ‘uppistaða, meginhluti’, t.d.:

Tímatal er hryggjarstykki allrar sögu (m20 (VísNút 259 (OHR)));
En þó er hryggjarstykkið eftir, að hengja þessa hrotta (s19 (MJochLeik 273)).

Auk þess var Hryggjarstykki heiti á glötuðu riti (safni konungasagna) eftir Eirík Oddsson, samið upp úr miðri 12. öld.

Í nútímamáli bregður no. bakbein fyrir í merkingunni ‘hryggjarstykki’, t.d.:

Að bakbein íslensks samfélags – millistéttin – skynji að ríkisstjórnin ætlar að standa vörð um lífskjör (29.11.17). 

Hér gætir áhrifa frá ensku en þar er backbone er notað á svipaðan hátt og hryggjarstykki.

Jón G. Friðjónsson, 8.12.2017

Lesa grein í málfarsbanka

sjá
[Hugbúnaðarþýðingar]
[enska] see

framfall
[Læknisfræði]
samheiti sig
[enska] prolapse,
[latína] prolapsus

sig
[Landafræði] (1.2.a)
samheiti landsig
[enska] subsidence

sjá
[Sjómennsku- og vélfræðiorð]
[enska] see

sjá
[Sjómennsku- og vélfræðiorð]
samheiti koma auga á
[enska] sight

aðskilin
[Upplýsingafræði]
samheiti sér
[enska] separate

sig hk
[Læknisfræði]
samheiti fall, skrið
[latína] descensus,
[enska] descent

sig
[Lísa (landupplýsingar á íslandi fyrir alla)]
[enska] settlement

sjá kv
[Læknisfræði]
samheiti spegill
[skilgreining] Áhald eða tæki til að skoða, fylgjast með og gera viðfangsefnið sýnilegt.
[enska] scope,
[gríska] skope

sig
[Raftækniorðasafn]
[sænska] nedhängning,
[þýska] größter Durchhang,
[enska] sag

, †sjá 1. p. et. vh. nt. af so. vera; sbr. fd. og fsæ. sē (), gotn. sijau, fe., fsax. og fhþ. sī; stofninn er hvarfstig rótar (ie. *es-: *s-), sbr. er (2) og sannur (2); upphafl. var um hljóðskipti milli endinga et.- og ft.-mynda að ræða en í vgerm. málunum hefur hljóðskiptastig ft.-endinga komist inn í et.-myndir (et. sī, ft. sīn); í gotn. hafa persónuendingar vh. tengst et.-stofni (et. sijau, ft. sijaima); í norrænu er um svipaða þróun að ræða og í gotn. en einstök atriði ekki ljós. Sjá er (2) og sannur (2).


sér fn. (þgf. af abfn. sig); ao. ‘sér í lagi, út af fyrir sig’; sbr. fær. sær fn., ao., nno. sêr ao., d. sær, i sær l., ao., sæ. i sär ao., sär- (forliður). Upphaflega þgf. af abfn. sig, sbr. gotn. sis, mholl. si; < *sez, sbr. t.d. lat. si-bī og fsl. se-bě ‘sér’; sér- er líka alg. forliður í sams., sbr. sérlegur, sérstakur, sérvitur. Sjá sig (3).


1 sig h. ‘það að síga; e-ð (þungt) til að halda e-u niðri eða í tilteknum skorðum’; sbr. fær. sig h. ‘það að síga, undiralda’, nno. sig h. ‘vatnsseytl; það að síga niður; lægð; smástraumur’, svissn. gesig ‘botnfall, laut’; < *(ga)siga-, af síga.


2 sig h. † ‘orrusta’; hugsanlega víxlmynd við sigur k. sem var gamall hvk.-es/os-stofn, germ. *segiz, *segaz, og hefur orðið þá misst z/s úr stofnendingunni; eða e.t.v. frekar samsvörun við fe. ge-sig sem er af þessum sama toga. Sjá sigur og sigra. Orðið kemur líka fyrir sem forliður í mannanöfnum líkt og sigur.


3 sig, †sik abfn.; sbr. fær. og nno. seg, sæ. og d. sig, mlþ. sik, sek, fhþ. sih, nhþ. sich, gotn. sik; leitt af fn.-stofninum *se-, *s(e)u̯e-, sbr. lat. sē, fsl. se̢, með k- (ie. g-) -viðskeyti; sbr. mig og þig og sjá sér og sín.


1 sjá kv. ‘sjóntæki’, t.d. í smásjá, einnig ‘sjón, athugun’ í sams. eins og ásjá, umsjá. Sbr. nno. kringsjå ‘útsýni,…’, fe. séo, fsax. og fhþ. seha ‘augasteinn,…’; sjá < *sehwō, sbr. sjá (2), sjón og sýn.


2 sjá, †séa s. ‘skynja með augunum; koma auga á, skilja, horfa á; †óttast (sjást),…’; sbr. fær. sjá, síggja, nno. sjå, nsæ. og nd. se (fsæ. se(a), fd. se), fe. séon, fsax. og fhþ. sehan, ne. see, nhþ. sehen, ffrísn. sia, gotn. saihwan; < germ. *sehwan. E.t.v. sk. seggur og sögn (2) og lat. sequor ‘fylgja’ sem og so. segja (s.þ.) og lith. sekù, sèkti ‘segja frá’, af ie. *sek- ‘sjá, taka eftir, sýna,…’. Sjá saga (1), sjón, sýn, sýnn (1), sjá (1), sjáaldur, -sæi og -sær. Ath. seggur og segja. (Í sumum merkingum so. sjá virðist svo sem hún hafi misst forskeyti, sbr. t.d. sjá(st) ‘óttast’ e.t.v. < *and-sehwan, sbr. fe. onséon; sjá ‘koma auga á, skilja’, gotn. ga-saihwan; sjá ‘horfa, litast um’, sbr. gotn. bisaihwan).


3 sjá ábfn. † ‘þessi (hér)’ (aðeins til í nf.); sk. fsax. og fe. sē̆ ‘sá’, gotn. si, fhþ. sī, siu, fsax. siu, fe. séo, nhþ. sie, ne. she ‘hún’, sbr. og ábfn. og fi. syá- ‘þessi’.


4 sjá- forliður í sams. af sjár, sjór (s.þ.).