um fannst í 6 gagnasöfnum

um um helgina; við lituðumst um (sjá § 11 í Ritreglum)

um forsetning/atviksorð

utan um, kringum

hún vafði klút um höfuðið


Sjá 7 merkingar í orðabók

Orðasambandið um seinna er kunnugt úr Njáls sögu (59.k.):

Þér munuð fátt mæla,” segir Gunnar, „eða gera, áður vandræði munu af standa, en hér mun verða um seinna, þó að allt komi til eins” (ÍF XII, 150),

sbr. einnig:

en það var þá allt um seinna (f18 (Víd 377)).

Í tilvitnuðum dæmum virðist merking orðasam­bands­­ins um seinna vera ‘of (‘til’) seint’ og seinna er atviksorð, sbr. of snemma/seint. Í síðari alda máli hefur skilningur orðasambandsins breyst þannig að seinan stendur sem lo. (kk.et.þf.), t.d.:

Var þá um seinan að fara suður (m19 (ÞjóðsJÁ II, 142));
varð ekki stöðvaður fyrr en um seinan (Rvp II, 11 (1848)).

Hliðstæðurnar um of, um afl, um megn o.s.frv. kunna að hafa greitt fyrir breytingunni.

Jón G. Friðjónsson, 17.1.2015

Lesa grein í málfarsbanka

Um
[Hugbúnaðarþýðingar]
[enska] About

gegnum
[Sjómennsku- og vélfræðiorð]
samheiti um
[enska] via

um
[Sjómennsku- og vélfræðiorð]
samheiti með viðkomu á ákveðnum stað
[enska] via

1 um, †umb fs. (ao.) ‘umhverfis, kringum, nálægt,…’; sbr. fær., nno. um, sæ., d. om, fe. ymb(e), fsax. og fhþ. umbi (umpe), ffrísn. umbe (umme, um), nhþ. um. Sbr. ennfremur lat. ambi, amb-, gall. ambi-, amb-, fír. imb-, imm-, gr. amphí; um- er líka algengt forskeyti og forliður í germ. málum, sbr. umgeypna, umkoma o.fl.


2 um uh.? (18. öld) í samb. um og ó, e-m er um og ó ɔ e-r er á báðum áttum, er hálfsmeykur; um líkl. uh. og e.t.v. víxlmynd við hum(m) (s.þ.); tæpast s.o. og d. um, sæ. um uh. (t.d. um bragðgott góðgæti).