undir fannst í 7 gagnasöfnum

una Sagnorð, þátíð undi

und Kvenkynsnafnorð

unda Sagnorð, þátíð undaði

una undi, unað þótt ég uni/yndi þar

und -in undar; undir

undir aka undir brúna; standa undir brúnni; hann varð undir í átökunum

una sagnorð

eiga góðar stundir (við e-ð), eyða tímanum ánægjulega (við e-ð)

hann undi ekki í borginni

þær undu sér við hannyrðir á kvöldin

una sér vel

vera ekki sáttur þar sem maður er

mega þakka fyrir

una sér <við hannyrðir>

vera ekki sáttur þar sem maður er

mega þakka fyrir

una við <ritgerðina>

vera ekki sáttur þar sem maður er

mega þakka fyrir

una hag sínum <illa>

vera ekki sáttur þar sem maður er

mega þakka fyrir

mega vel við una

vera ekki sáttur þar sem maður er

mega þakka fyrir


Sjá 2 merkingar í orðabók

und nafnorð kvenkyn
gamalt

sár


Fara í orðabók

undir forsetning

um hreyfingu að stað fyrir neðan e-ð

barnið skreið undir borðið


Sjá 6 merkingar í orðabók

Athuga að rugla ekki saman sögnunum una og unna.
Kennimyndir: unna, ann, unni, unnað (unnt). Hann ann sér aldrei hvíldar. Þau unna ljóðum. Ég get vel unnt þér þess. Hann ann henni hugástum. Eftir því sem unnt er.
Una: Kennimyndir: una, undi, unað. Hann unir við þetta enda er það viðunandi. Þau una glöð við sitt. Þeir geta unað sér einir tímunum saman.

Lesa grein í málfarsbanka


Talað er um að taka undir eitthvað. Hann tekur vel undir beiðnina. Við tókum undir kvartanir þeirra.

Lesa grein í málfarsbanka


Orðasambandið undir niðri vísar til þess sem gerist innra með manni eða býr innra með honum, t.d.:

Hann óánægð­ur undir niðri;
undir niðri býr annað en látið er í veðri vaka;
undir niðri kraumar óánægja;
*Þú ert brúður fölsk og flá / fögur og væn að líta á / en undir niðri grimm og grá (f17 (Vísn 211)).

Það er algengt í fornu máli, t.d.:

brosa undir niðri (s14 (Heil II, 349));
elska e-n undir niðri (m14 (Mar 275));
fylgja e-m undir niðri [‘í huga sér; leynilega’] (s14 (Pst 71));
vil eg engis gerð á hafa nema mína sjálfs, nema því aðeins, að það sé skilið undir niðri, að hann gjaldi eigi minna en ... (ÍF XIII, 27);
styrkja [‘styðja’] e-n undir niðri (s15 (Mar 454)).

Hér hlýtur eitthvert nafnorð að vera undan­skilið, t.d. *undir brjóstinu/yfir-borðinu niðri, sbr.:

Egill mun ekki felast undir þiljum niðri (ÍF II, 160.);
Kolbeinn skal vera í kjallaranum undir niðri (SturlR 454).

Liðurinn undir niðri myndar oft eina heild með öðrum liðum, t.d. róa undir niðri:

Af því lék séra Eggert grunur á, að mágar hans ... mundu róa undir niðri til slíkrar tvenningar [‘tvídrægni’] í hans húsi (s19 (Fylgsn I, 473));
Tyrkir veittu Ungverjum að málum enda reru Frakkar undir niðri (s19 (PMNý I 2, 61)).

Jón G. Friðjónsson, 22.10.2016

Lesa grein í málfarsbanka


Margir hafa ugglaust velt því fyrir sér hvort sé réttara að segja:

Hitinn er fimm gráður fyrir neðan (ofan) frostmark eða
Hitinn er fimm gráður undir (yfir) frostmarki?

Í þessu samhengi virðist hvort tveggja rétt, þ.e. merkingarmunur á fyrir neðan ‘lægra en’ og undir ‘beint undir’ hverfur með stofnorðinu frostmark, hann skiptir ekki máli.

Í öðru samhengi er munurinn hins vegar skýr og aðgreinandi, t.d. í dæmunum:

Konan ber barn undir belti;
Höggið var fyrir neðan belti.

Ef að er gáð má sjá að í dæmunum er vísað til ólíkra sviða (plana). Í fyrra dæminu, bera barn undir belti, er vísað til lárétts sviðs ef svo má segja, merking vísar til þess sem er fram–aftur eða inn–út, en í dæminu höggið er fyrir neðan belti er sviðið lóðrétt, merking vísar til þess sem er upp–niður og af ólíkri vísun leiðir ólíka merkingu: undir ‘beint undir’; fyrir neðan ‘lægra en’. Ef miðað er við kvarða á hitamæli er þá vísunin lóðrétt upp–niður og því væri eðlilegast að nota andstæðurnar fyrir ofan og fyrir neðan 0-markið.
Sá sem þetta ritar hefur í allmörg ár safnað dæmum með stofnorðinu frostmark með tilliti til forsetninga sem notaðar eru með því og er notkunin býsna fjölbreytileg (t.d. neðan við, fyrir ofan, niður/upp fyrir) og margslungin. Af dæmunum má ráða að lítill sem enginn munur sé á orðasamböndunum fyrir neðan frostmark og undir frostmarki, sbr.:

meðalhiti ársins væri 5 stigum fyrir neðan frostmark (Búfr. 1.1.1951, 31);
fyrir neðan frostmark (Andv 1.1.1914, 63);
fyrir neðan frostmark (Lögb 20.2.1902, 6);
var hitamælirinn fyrir neðan frostmark hér í kringum Reykjavík (s19 (TBókm VII, 9));
komst niður á 126. mælistig fyrir neðan núll eða frostpúnt (Lanz I, 92 (1850)).

meðalhiti kaldasta mánaðarins um eða undir frostmarki (Náttfr 1.3.1971, 240);
meðalhiti köldustu mánaðanna tveggja alls staðar undir frostmarki (Náttfr 1.3.1971, 245);
En meðalhiti ... sumstaðar undir frostmarki (Eimr 1.4.1925, 172);
undir frostmarki (Njörður 19.3.1917, 43);
undir frostmarki (Lögb 7.12.1905, 5).

Eins og áður gat telur sá sem þetta ritar að merkingarmunur á dæmunum fyrir neðan frostmark og undir frostmarki sé hverfandi lítill og leggur því dæmin nokkuð að jöfnu. Aðrir kunna að vera ósammála og telja að fyrir neðan frostmark sé eðlilegra mál en undir frostmarki en hvað sem því líður má telja óumdeilanlegt að hér hafi orðið breyting í kerfinu og æskilegt sé að skilja og skýra það sem um ræðir. – Í langflestum tilvikum er málnotkun þó í föstum skorðum hvað varðar stofnorð af þessum toga, t.d. hámark, lágmark, sjávarmál, suðumark, sjólína, yfirborð o.fl.

Það sem hér hefur verið tínt til um andstæðuna fyrir neðan frostmark og undir frostmarki á vitaskuld einnig við um orðasamböndin fyrir ofan frostmark og yfir frostmarki og nokkur önnur hliðstæð orðasambönd.

Til gamans má geta þess að í ensku virðist notkun fs. under og below [below freezing-point] nokkuð á reiki, svipað og undir og fyrir neðan. Um það er fjallað sérstaklega í ‘glugga’ (krækju) í Oxford Advanced Learner’s Dictionary, New Edition 2000: under / below / underneath / beneath (bls. 1410).

Jón G. Friðjónsson, 12.11.2016

Lesa grein í málfarsbanka

undir
[Hugbúnaðarþýðingar]
[enska] below

neðan
[Sjómennsku- og vélfræðiorð] (dýp)
samheiti undir
[enska] below

undir
[Sjómennsku- og vélfræðiorð]
[enska] below

undir
[Sjómennsku- og vélfræðiorð]
[enska] sub-

1 una s. ‘dvelja, halda sig, kunna vel við sig’; sbr. nno. una, fsæ. una (s.m.), sæ. máll. åna sej ‘vera ánægður, vera rólegur’; sbr. og fe. wunian ‘dveljast, búa’, gewunian ‘vera vanur’, fhþ. wonēn, wonōn ‘vera vanur, dvelja,…’, nhþ. wohnen ‘búa’, sbr. og gotn. un-wunands ‘hryggur’ (eiginl. lh.nt.). Norr. una < *wunēn, sbr. og gotn. og fhþ. (að nokkru), í vgerm. virðist so. annars vera ōn-so. (< *wunōn, *wunōjan). Sk. vanur (1), vinur, von og vænn (hljsk.). Sjá unað og yndi.


1 und kv. ‘sár’; sbr. fd. und (s.m.), fe. wund (ne. wound no., s.), fsax. wunda, fhþ. wunta kv. (nhþ. wunde kv.) og gotn. wunds l. ‘sár’, fe. og fsax. wund, fhþ. wunt, nhþ. wund l. ‘sár, særður’; und < *wunðō, sk. gd. van, væne, mlþ. wēne og ne. wen ‘bólga, kýli’. Sennil. af ie. *u̯en- ‘slá, særa’, sbr. kymbr. qweint ‘rak í gegn, boraði’, ym-wan ‘berjast, skylmast’, sbr. ie. *u̯ā- (< *u̯eH2-?) í lith. votìs ‘bólga, kýli’ og gr. ōteilé̄ ‘sár’. Af und er leidd so. unda ‘særa’, sbr. nhþ. wunden, ne. wound.


2 und fs. ‘undir’ (einkum í skáldamáli); sbr. lat. īnfrā ‘fyrir neðan’, fi. adhás. Sjá undir (1).


3 und- í sams. eins og undingi (s.þ.) og uns, †unz < *und es; sbr. gotn. und, ffrísn. unt, ont, fsax. und ‘til, í átt að’ (< *unð-), sbr. gotn. unþa- og fe. ūð- ‘burt’ (< *unþ-).


1 undir fs. (ao.) ‘fyrir neðan, niður og undir’; sbr. fær. undir, nno., sæ., d. under, fe. under, ne. under, fsax. undar, fhþ. untar, nhþ. unter, gotn. undar; < germ. *under- (< *unðer-), sbr. lat. īnfrā ‘fyrir neðan’, īnferus ‘neðri’, fi. adhás ‘niðri’ og ádhara- ‘neðar’; < ie. *n̥dh-er-; *n̥-dh- e.t.v. rótskylt fs. í (s.þ.) og ao. niður (s.þ.). Sjá und (2) og undan (1).


2 undir fs. (ao.) ‘á meðal’; sbr. fe. under, fhþ. untar, fsax. undar, lat. inter (< *n̥ter), fi. antár ‘þar á meðal, milli’ (< *enter-); sk. iður (1) (og inn (1), í (1)) (hljsk.). Sjá undorn. Ísl. orðið er líkl. to. úr vgerm. málum.