vel fannst í 7 gagnasöfnum

vel Hvorugkynsnafnorð

vel Atviksorð, stigbreytt

velja Sagnorð, þátíð valdi

vel standa sig vel

velja valdi, valið

vel atviksorð/atviksliður

á góðan, ágætan hátt, af vandvirkni, ekki illa

hún teiknar mjög vel

húsið var vel þrifið

verkið gekk vel

hnoðið deigið vel

<mér> er vel við <hunda>

ég er hrifin af hundum

ég hef það gott

<mér> líður vel

ég er hrifin af hundum

ég hef það gott

<loka krukkunni> vel og vandlega

ég er hrifin af hundum

ég hef það gott


Fara í orðabók

velja sagnorð

fallstjórn: (þágufall +) þolfall

benda á (e-ð/e-n) ákveðið af nokkrum möguleikum

hún valdi hlýjustu fötin úr skápnum

tímaritið hefur valið 10 bestu uppskriftirnar

hann valdi símanúmerið hjá versluninni

ég hjálpaði honum að velja góðar bækur

þau þurfa að velja kettinum nafn

velja sér <sæti>

velja á milli <þessa tvenns>

velja um <tvo kosti>


Sjá 2 merkingar í orðabók

vel ao
reyna betur
fylgjast vel með öllu
gera betur
vel heppnaður
vilja öllum vel gera
Sjá 145 orðasambönd á Íslensku orðaneti

velja so

Orðið vel getur annaðhvort verið atviksorð eða forskeyti. Sem atviksorð stendur það eitt og sér en sem forskeyti áfast við annan orðhluta. Til að átta sig á því hvort um er að ræða, þ.e. hvort rita eigi eitt eða tvö orð, má setja atviksorðin lítt eða illa í staðinn fyrir vel. Ef úr verður tæk setning við þessi skipti er vel atviksorð, annars forskeyti. Því ritum við annars vegar vel bakaður, vel farinn, vel gerður, vel liðinn, vel menntaður, vel þekktur en hins vegar velferð, velkominn, velmegun, velvild.

Lesa grein í málfarsbanka


Vera vel að sér – atgervi/atgjörvi – atgervismaður.

Orðasambandið vera vel að sér (um e-ð, að e-u leyti) vísar til þess er maður er vel gerður eða búinn að e-u leyti. Í nútímamáli er það ávallt notað lið­fellt:
vera vel/illa að sér (um e-ð, í e-u), undan er skil­ið gerður eða búinn, t.d.:

vera vel að sér í stjórnmálasögu;
vera illa að sér í landafræði;
vera vel að sér um sögu landsins.

Í fornu máli eru kunn þrjú afbrigði af orðasambandinu:

(1) vera vel að sér görr/gerr (‘gerður’);

(2) vera vel að sér búinn;

(3) vera vel að sér,

sbr. eftirfarandi dæmi:

(1)
vera vel að sér gerr í bar­daga (m15 (Klm 490));
Karlamagnús keisari er vel að sér gerr um alla hluti (m15 (Klm 496));
óxu eigi vinsælli menn upp í Eyjafirði eða al­betur væru að sér görvir (ÍF IX, 40 (1330-1370));
Hann var manna fríðastur sýnum og best að sér görr að öllum íþróttum (s15 (Flórk 140));

(2)
vera vel að sér búinn of skjótleikinn (SnE 54);
á sonu og eru þeir bæði hraustir og ráðgir og vel að sér búnir (Klm 393 (1400));

(3)
manna ­best að sér þeirra manna er í forn­um sið hafa verið (‘best að sér búinn/gerður’) (ÓH 724 (1350-1375));
hafði Grani mikið af skapi móður sinnar en Högni var vel að sér (ÍF XII, 182);
kallið konung yðvarn vitran og vel að sér (ÓH 691);
vera vel að sér um alla hluti (s14 (Yngv 3)).

Í nútímamáli er algengasta afbrigðið vera vel að sér í e-u og á það sér hliðstæðu í fornu máli: og sé vel að sér gerr í bardaga (m15 (Klm 490)).

Jón G. Friðjónsson, 5.3.2016

Lesa grein í málfarsbanka

velja
[Hugbúnaðarþýðingar]
[enska] select

velja
[Hugbúnaðarþýðingar]
[enska] choose

velja
[Hugbúnaðarþýðingar]
[enska] pick

velja
[Sjómennsku- og vélfræðiorð]
[enska] select

velja so
[Tölvuorðasafnið] (í gluggaumhverfi)
[enska] select

vel ao. ‘laglega, fallega,…’, einnig †val (s.m.); sbr. fær. væl, nno. vel, sæ. väl, d. vel, fe. wel, ne. well, fhþ. wela, wola, wala, nhþ. wohl, fsax. wala, mholl. wale (hljsk.). Líkl. upphafl. no. í hvk. og kvk. (*wela-, *wala-, *walō?) og upphafl. merk. ‘ósk, vild’, ao. merkir þá ‘að óskum, að vild’. Sk. val (1), velja og vilja (s.þ.).


1 vél h. (19. öld) ‘iður, kálfsiður, vinstur með kálfsgörnum’. Uppruni óviss og engar beinar samsvaranir í skyldum grannmálum. Hugsanlega < germ. *wē2la- < ie. *u̯ēilo(m) eða *u̯eilo(m), af ie. *u̯ē̆i-, *u̯ei(ǝ)- ‘snúa, beygja, vinda til’; sbr. lith. vielà ‘þráður’ og vielóti ‘vefja um,…’, rússn. vílica ‘vafningsviður’. Í ísl. kemur og fyrir orðmyndin vél h. ‘kindagarnir’, sbr. og vélahnútur k. (18. öld) ‘viljahnútur’ og vil h.ft. ‘garnir’ (s.þ.) sem gætu hugsanlega heyrt hér til. Þá þekkist og staðbundin (af.) orðmynd ⊙vel (s.s. vél) líkl. < *vǣl < vél. Sjá vélinda; ath. vél (4) og vil (2).


2 vél, †véli, ⊙vel h. ‘stél’; sbr. fær. vel (s.m.), nno. vêle h. (vil(l)e, vyle) ‘stél, fisksporður, e-ð veikbyggt, tildurrófa’, sbr. og msæ. väle k. ‘stél’; véli < *weþlī < *waþilja- eða *waþlia-, sbr. fhþ. wadal, wedil ‘hali, skott; veifa, blævængur’, mhþ. wedel (s.m.), af germ. *weþ-, ie. *u̯ē̆t- ‘blása,…’, sbr. fír. feth ‘loft’ og lith. vė̕tyti ‘vinsa, hreinsa’, fsl. větrŭ ‘loft, vindur’. Orðmyndin vel < *vǣl < vél(i). Sjá vas (1), vata(st), veður (1), vindur (1) og vinsa (2).


velja s. ‘kjósa, taka sér (að eigin vild),…’; sbr. fær. og nno. velja, sæ. välja, d. vælge, fhþ. wellen, fsax. wellan, nhþ. wählen, gotn. waljan; < germ. *waljan, sbr. fi. vr̥ṇá̄ti ‘velur sér’. Sjá val (1 og 2), vel og völ, einnig vil (1), vild, vildur, vilja og vilji (hljsk.). Af velja s. er leitt no. valning kv. ‘kosning’, sbr. telja: talning.