viður fannst í 7 gagnasöfnum

viða Kvenkynsnafnorð

viður Karlkynsnafnorð

viður -inn viðar; viðir úr hörðum við(i); sólin er að ganga til viðar; viðar|reki

viður nafnorð karlkyn
í samsetningum

trjágróður, smár og stór


Sjá 2 merkingar í orðabók

viður no kk (tré, skógur)
viður no kk (timbur, bjálkar)

Viður: þgf.et. viði eða við. Ef.et. viðar.

Lesa grein í málfarsbanka


No. viður, við, viði, viðar; viðir, viði/(viðu), viðum, viða, kk., merkir m.a. ‘tré, timbur, rekaviður’. Orðasambandið reka við vísar trúlega til þess er rekaviður var unninn. Fleygur var rekinn í tréð [viðinn] til að kljúfa það og gat þá heyrst brakandi/marrandi hljóð líkt og er menn leysa vind, físa, freta, prumpa. Hér er því um að ræða myndmál sem virðist ekki eiga sér hliðstæðu í öðrum tungum.

Elstu tvö dæmi um orðasambandið eru frá 17. öld og er annað eignað Hallgrími Péturssyni:

hann hýdd’ á bak og hátt við rak, / höfðum við oss þá frá ‘onum (s17 (HPNLjóð 97)).

Hitt er úr kveðskap Stefáns Ólafssonar:

*hann hljóp á bak og hátt við rak, / vær höfðum oss svo frá honum (s17 (StÓ I, 411)),

sbr. einnig:

*Trúðu henni aldrei Þrúðu þegar hún rekur við (m17 (JRúgm I, 336));
Hvisp, sagði bóndinn, reið og rak við (s17 (GÓl 1659)).

Auk merkingarinnar ‘leysa vind’ getur orðasambandið einnig merkt ‘koma í stutta heimsókn, líta inn hjá e-m’, sbr.:
Viltu ekki auðsýna mér það vináttumark að reka við hjá mér eitthvert kvöld (KGBr 161 (17.12.1861)).

Fyrir margt löngu varð orðasambandið ógagnsætt og mun orðmyndin við jafnan skilin sem ao. eða fs. enda svipar henni setningafræðilega mjög til fs./ao. Þrætu um hvort við í orðasambandinu reka við sé no. eða fs./ao. má líkja við deilu um keisarans skegg en fyrir mér er orðasambandið skemmtilegra en ella ef það má rekja til þess er e-r rekur við fleygum.

Jón G. Friðjónsson, 2015
 

Lesa grein í málfarsbanka

viður kk
[Upplýsingafræði]
samheiti tré
[franska] bois,
[enska] wood,
[norskt bókmál] tre,
[hollenska] hout,
[þýska] Holz,
[danska] træ,
[sænska] trä

viður
[Raftækniorðasafn]
[þýska] Holz,
[enska] wood

3 við, †við(u)r fs. ‘með, hjá, gegn,…’; sbr. fær. við, viður-, nno. ved, sæ. vid og veder-, nd. ved, fd. withær, with, fe. wið, ne. with, fsax. withar, with, fhþ. widar, nhþ. wider (og wieder ‘aftur’), gotn. wiþra ‘gegn’; við er yngri mynd af við(u)r og upphafl. merk. germ. orðsins ‘gegn, á móti’; sbr. rússn. vtoroj, fsl. vŭtorŭ ‘annar’, fi. vitará̄m ‘lengra, áfram’ og vitará- ‘áframhaldandi’; < *u̯ĭ-tero-, mst.-myndun af ie. *u̯i- ‘fráskilinn, fráklofinn’, sbr. fi. vi- ‘skiljast sundur’. Sjá viður (1 og 2) og víður.


1 viða kv. (18. öld) ‘bandhespa,…’; sbr. nno. vēe kv. ‘smá-þráðarvinsli’, þ. máll. videl ‘hespuhluti’, gotn. kuna-wida ‘fótfjötur’, fhþ. chunwid kv. ‘band, fjötur’; viða < *wiðōn, sk. við (1), viðja (1) og víðir (1), af germ. *wē̆-, ie. *u̯ei-, *u̯ei(ǝ)- ‘vinda, flétta’, sbr. rótskyld orð eins og vír og veggur (1) og e.t.v. vél (1), vélendi, vérast og vil (2).


2 viða kv. † ‘smíðatimbur; †timburhlaði; †einsk. lyfting aftan við siglutréð; †mastur’; sbr. nno. vide kv. ‘tréverk, timbur,…’. Sjá viður (1). Af sama toga er nísl. viða kv. ‘sellulósi’ (nýy.).


3 viða kv.? (18. öld) í orðasamb. þungur í viðum s.s. þungur í vöfum. Orðið virðist aðeins koma fyrir í þgf.ft. (sbr. m.a. gátuvísuna um sauðarvöluna) og nf.-mynd et. því óviss, sem og eiginl. merk. og uppruni. Upphafl. merk. hugsanlega ‘hreyfing, sveiflur (flutningar)’ og orðið þá e.t.v. tengt viða (4) (s.þ.) eða viða (1), sbr. gátuvísuna. Tæpast sk. viður (1) og viða (6).


4 viða s. (nísl.) ⊙ ‘sveigjast til, sveiflast fram og aftur, þvælast um’. Hugsanlega sk. viða (5) (s.þ.) og gotn. wiþon ‘hrista’.


5 viða s. † ‘drepa, tortíma’ (í skáldam.). Giskað hefur verið á skyldleika við gotn. wiþon ‘hrista’ og fi. vyáthate ‘skjögra, fella’; viða ‘drepa’ þá e.t.v. < *ga-wiþōn. Óvíst. Tæpast ung so. leidd af fs. við, við(u)r og merk. þá ‘að fást við’. Ath. forviða og viða (3 og~4).


6 viða s. ‘safna viði, hlaða viði, safna að sér, búa að viðum’; sbr. nno. vida (vea) ‘safna viði, klifra í tré’, sæ. máll. veda (s.m.), þ. máll. witen ‘laga til tré’. So. er nafnleidd af viður (1) (s.þ.).


1 viður k. ‘tré, hrís, kjarr; skógur; timbur’; sbr. fær. viður, nno. vid, nsæ. og nd. ved (fsæ. viþer, fd. with), fe. widu, wudu, ne. wood, fhþ. witu (s.m.), þ. máll. wit, wid ‘viðarskíð’; < germ. *wiðu-, ie. *u̯idhu- sk. fír. fid ‘tré, skógur’. Upphafl. merk. orðsins er e.t.v. ‘landamæraskógur’ eða þá ‘tré til að höggva eða kljúfa’, sbr. holt (1). Orðið er líkl. rótskylt lat. dīvidō ‘skipti í sundur,…’, fi. vidhávā, ne. widow, gotn. widuwo, lat. vidua ‘ekkja’. Af viður er leidd so. viða (6) og -viði (s.þ.).


2 við(u)r fs. ‘gegn; með, ásamt,…’; sbr. gotn. wiþra, fsax. withar-, fhþ. widar, mhþ. og nhþ. wider. Upphaflegri mynd af við (3) (s.þ.).


3 Viður, †Viðurr k. Óðinsheiti. Uppruni óljós og umdeildur. Nafnið hefur verið tengt við so. viða ‘drepa’, við nafn á gauskum þjóðflokki, sbr. fe. Wederas, Weder-Géatas og sæ. örn. Väderfjord, og fs. við(u)r. Síðasta skýringartilgátan er kannski næst lagi. Annars er hugsanlegt að Viður(r) og Viðrir heyri saman, hvort sem nöfnin eru tengd veður (1) eða ekki.